Thuế giá trị gia tăng ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp

Công cuộc đổi mới ở nước ta nhằm xây dựng một nền kinh tế hoạt động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, sau hơn 15 năm thực hiện đã thu được nhiều thành quả tốt đẹp. Nền kinh tế Việt Nam đã phát triển tương đối ổn định và dần chuyển sang một thời kỳ mới - thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế. Trong cơ chế mới này, thuế được nhìn nhận là một công cụ hữu hiệu của Nhà nước để điều tiết nền kinh tế. Thuế vừa đáp ứng nguồn thu cho ngân sách, vừa thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh, khuyến khích đầu tư đồng thời góp phần đảm bảo công bằng xã hội. Thuế doanh thu được áp dụng ở Việt Nam từ ngày 01 tháng 10 năm 1990 nhằm thay thế chế độ thu quốc doanh đối với kinh tế quốc doanh và một số loại thuế trong khu vực kinh tế ngoài quốc doanh. Thuế doanh thu được áp dụng rộng rãi với mọi hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ thuộc mọi ngành nghề, mọi hình thức, hoạt động thường xuyên hay không thường xuyên, có địa điểm cố định hay lưu động. Việc tính thuế đơn giản, thuận lợi cho công tác thu và quản lý thuế, do đó thuế doanh thu đã trở thành nguồn thu tương đối tập trung, ổn định của NSNN. Tuy nhiên trong quá trình thực hiện, thuế doanh thu đã bộc lộ một số nhược điểm trong đó việc có quá nhiều mức thuế suất đã hạn chế tính trung lập của thuế. Đặc biệt việc thuế tính trên toàn bộ doanh thu qua từng khâu lưu chuyển hàng hoá, từ sản xuất, bán buôn, đến bán lẻ đã ảnh hưởng không tốt đến giá cả và sản xuất kinh doanh. Cùng một mặt hàng nếu được tổ chức sản xuất và lưu thông qua ít khâu thì tổng số thuế sẽ phải nộp ít hơn so với việc được tổ chức qua nhiều khâu. Điều này là không phù hợp với cơ chế thị trường và nền kinh tế chuyên môn hoá cao. Trước những đòi hỏi của thực tiễn, nhằm góp phần đẩy nhanh tốc độ đổi mới kinh tế - xã hội, hệ thống thuế đã được cải tiến một cách đồng bộ nhằm đáp ứng được những đòi hỏi của nền kinh tế, phù hợp với sự vận động và phát triển của kinh tế thị trường. Một trong những sự kiện quan trọng của công cuộc cải cách thuế là việc xây dựng và ban hành luật thuế GTGT thay cho luật thuế doanh thu. Luật thuế GTGT được Quốc hội khoá 9 thông qua tại kỳ họp lần thứ 11 (02/4/1997 - 10/05/1997) và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/1999. Trong thời gian qua, sắc thuế này đã có những tác động tích cực đến nhiều mặt của nền kinh tế như: đảm bảo nguồn thu cho NSNN, thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển, khuyến khích đầu tư nước ngoài, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế v.v. Bên cạnh những kết quả đã đạt được, chính sách thuế GTGT ở Việt Nam cũng đã bộc lộ nhiều nhược điểm và tỏ ra chưa thật phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội hiện nay. Vấn đề này cần được nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong việc thực thi luật thuế GTGT. Do đó đề tài “Thuế Giá trị gia tăng ở Việt Nam - thực trạng và giải pháp” có ý nghĩa thiết thực, mang tính thời sự cấp bách cả về lý luận và thực tiễn.

doc128 trang | Chia sẻ: lvbuiluyen | Ngày: 17/12/2012 | Lượt xem: 2378 | Lượt tải: 20download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Thuế giá trị gia tăng ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
phÇn më ®Çu 1. Sù cÇn thiÕt cña ®Ò tµi: C«ng cuéc ®æi míi ë n­íc ta nh»m x©y dùng mét nÒn kinh tÕ ho¹t ®éng theo c¬ chÕ thÞ tr­êng cã sù qu¶n lý cña Nhµ n­íc theo ®Þnh h­íng x· héi chñ nghÜa, sau h¬n 15 n¨m thùc hiÖn ®· thu ®­îc nhiÒu thµnh qu¶ tèt ®Ñp. NÒn kinh tÕ ViÖt Nam ®· ph¸t triÓn t­¬ng ®èi æn ®Þnh vµ dÇn chuyÓn sang mét thêi kú míi - thêi kú ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ vµ tÝch cùc héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ. Trong c¬ chÕ míi nµy, thuÕ ®­îc nh×n nhËn lµ mét c«ng cô h÷u hiÖu cña Nhµ n­íc ®Ó ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ. ThuÕ võa ®¸p øng nguån thu cho ng©n s¸ch, võa thóc ®Èy ph¸t triÓn s¶n xuÊt kinh doanh, khuyÕn khÝch ®Çu t­ ®ång thêi gãp phÇn ®¶m b¶o c«ng b»ng x· héi. ThuÕ doanh thu ®­îc ¸p dông ë ViÖt Nam tõ ngµy 01 th¸ng 10 n¨m 1990 nh»m thay thÕ chÕ ®é thu quèc doanh ®èi víi kinh tÕ quèc doanh vµ mét sè lo¹i thuÕ trong khu vùc kinh tÕ ngoµi quèc doanh. ThuÕ doanh thu ®­îc ¸p dông réng r·i víi mäi ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh dÞch vô thuéc mäi ngµnh nghÒ, mäi h×nh thøc, ho¹t ®éng th­êng xuyªn hay kh«ng th­êng xuyªn, cã ®Þa ®iÓm cè ®Þnh hay l­u ®éng. ViÖc tÝnh thuÕ ®¬n gi¶n, thuËn lîi cho c«ng t¸c thu vµ qu¶n lý thuÕ, do ®ã thuÕ doanh thu ®· trë thµnh nguån thu t­¬ng ®èi tËp trung, æn ®Þnh cña NSNN. Tuy nhiªn trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn, thuÕ doanh thu ®· béc lé mét sè nh­îc ®iÓm trong ®ã viÖc cã qu¸ nhiÒu møc thuÕ suÊt ®· h¹n chÕ tÝnh trung lËp cña thuÕ. §Æc biÖt viÖc thuÕ tÝnh trªn toµn bé doanh thu qua tõng kh©u l­u chuyÓn hµng ho¸, tõ s¶n xuÊt, b¸n bu«n, ®Õn b¸n lÎ ®· ¶nh h­ëng kh«ng tèt ®Õn gi¸ c¶ vµ s¶n xuÊt kinh doanh. Cïng mét mÆt hµng nÕu ®­îc tæ chøc s¶n xuÊt vµ l­u th«ng qua Ýt kh©u th× tæng sè thuÕ sÏ ph¶i nép Ýt h¬n so víi viÖc ®­îc tæ chøc qua nhiÒu kh©u. §iÒu nµy lµ kh«ng phï hîp víi c¬ chÕ thÞ tr­êng vµ nÒn kinh tÕ chuyªn m«n ho¸ cao. Tr­íc nh÷ng ®ßi hái cña thùc tiÔn, nh»m gãp phÇn ®Èy nhanh tèc ®é ®æi míi kinh tÕ - x· héi, hÖ thèng thuÕ ®· ®­îc c¶i tiÕn mét c¸ch ®ång bé nh»m ®¸p øng ®­îc nh÷ng ®ßi hái cña nÒn kinh tÕ, phï hîp víi sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ tr­êng. Mét trong nh÷ng sù kiÖn quan träng cña c«ng cuéc c¶i c¸ch thuÕ lµ viÖc x©y dùng vµ ban hµnh luËt thuÕ GTGT thay cho luËt thuÕ doanh thu. LuËt thuÕ GTGT ®­îc Quèc héi kho¸ 9 th«ng qua t¹i kú häp lÇn thø 11 (02/4/1997 - 10/05/1997) vµ cã hiÖu lùc thi hµnh tõ ngµy 01/01/1999. Trong thêi gian qua, s¾c thuÕ nµy ®· cã nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc ®Õn nhiÒu mÆt cña nÒn kinh tÕ nh­: ®¶m b¶o nguån thu cho NSNN, thóc ®Èy s¶n xuÊt kinh doanh ph¸t triÓn, khuyÕn khÝch ®Çu t­ n­íc ngoµi, gãp phÇn chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ v.v... Bªn c¹nh nh÷ng kÕt qu¶ ®· ®¹t ®­îc, chÝnh s¸ch thuÕ GTGT ë ViÖt Nam còng ®· béc lé nhiÒu nh­îc ®iÓm vµ tá ra ch­a thËt phï hîp víi t×nh h×nh kinh tÕ - x· héi hiÖn nay. VÊn ®Ò nµy cÇn ®­îc nghiªn cøu mét c¸ch toµn diÖn vµ s©u s¾c nh»m ®¹t hiÖu qu¶ cao nhÊt trong viÖc thùc thi luËt thuÕ GTGT. Do ®ã ®Ò tµi “ThuÕ Gi¸ trÞ gia t¨ng ë ViÖt Nam - thùc tr¹ng vµ gi¶i ph¸p” cã ý nghÜa thiÕt thùc, mang tÝnh thêi sù cÊp b¸ch c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. 2. T×nh h×nh nghiªn cøu: ThuÕ GTGT ®­îc triÓn khai thay thÕ thuÕ doanh thu lµ ®iÓm mèc ®¸nh dÊu b­íc ngoÆt míi trong qu¸ tr×nh c¶i c¸ch thuÕ giai ®o¹n II ë ViÖt Nam. Tõ ®ã ®Õn nay ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thuÕ GTGT d­íi gãc ®é Tµi chÝnh - TiÒn tÖ, LuËt… NhiÒu bµi viÕt vÒ c¸c kü thuËt nghiÖp vô ph¸t sinh trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn nh­ vÊn ®Ò hoµn thuÕ, thuÕ suÊt, tÝnh thuÕ ®èi tõng lo¹i mÆt hµng, ¸p dông thuÕ ®èi víi c¸c ngµnh nghÒ cô thÓ nh­: Ph¸p luËt thuÕ GTGT ë ViÖt Nam - Nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn (PGS-TS TrÇn §×nh H¶o, TS. NguyÔn ThÞ Th­¬ng HuyÒn, Tr­êng §¹i häc Tµi chÝnh-KÕ to¸n), Bµn vÒ thuÕ GTGT ®èi víi ho¹t ®éng xuÊt khÈu, nhËp khÈu (Th.s NguyÔn ViÖt C­êng, Häc viÖn Tµi ChÝnh), ThuÕ GTGT vµ viÖc mua s¾m TSC§ (NguyÔn CÈm Chi), Hoµn thuÕ GTGT - Nh÷ng bÊt cËp vµ h­íng hoµn thiÖn (Th.s NguyÔn Minh H»ng), ThuÕ GTGT víi ngµnh n«ng nghiÖp (Thu Trang)… Tuy nhiªn viÖc xem xÐt vÊn ®Ò nµy mét c¸ch tæng thÓ, d­íi gãc ®é kinh tÕ chÝnh trÞ ch­a ®­îc quan t©m nhiÒu. ChÝnh v× vËy viÖc tiÕp cËn, nghiªn cøu mét c¸ch cã hÖ thèng thuÕ GTGT lµ ®iÒu rÊt cÇn thiÕt, cã ý nghÜa khoa häc vµ thùc tiÔn. 3. Môc ®Ých vµ nhiÖm vô nghiªn cøu. Môc ®Ých nghiªn cøu: Ph©n tÝch nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra trong qu¸ tr×nh thùc thi luËt thuÕ GTGT, ®Ó trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p hoµn thiÖn chÝnh s¸ch thuÕ GTGT cña ViÖt Nam NhiÖm vô nghiªn cøu: - LuËn v¨n tËp trung nghiªn cøu mét sè lý luËn c¬ b¶n vÒ thuÕ nãi chung vµ thuÕ GTGT nãi riªng. - HÖ thèng ho¸ vµ ph©n tÝch nh÷ng kinh nghiÖm ¸p dông thuÕ GTGT cña mét sè n­íc trªn thÕ giíi. - Ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ t×nh h×nh thùc hiÖn, nh÷ng ­u ®iÓm vµ h¹n chÕ cña LuËt thuÕ GTGT ë ViÖt Nam trong thêi gian qua, tõ ®ã ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p nh»m hoµn thiÖn chÝnh s¸ch vµ c¬ chÕ qu¶n lý thuÕ GTGT ë ViÖt Nam trong thêi gian tíi. 4. §èi t­îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu. §èi t­îng nghiªn cøu cña luËn v¨n lµ chÝnh s¸ch thuÕ GTGT ë ViÖt Nam víi t­ c¸ch lµ s¾c thuÕ quan träng trong hÖ thèng thuÕ cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Ph¹m vi nghiªn cøu ®Ò tµi lµ thêi gian tõ khi LuËt thuÕ GTGT ®­îc ban hµnh (1997) ®Õn cuèi n¨m 2002. 5. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu. VËn dông ph­¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng vµ duy vËt lÞch sö ®Ó nghiªn cøu, kh¸i qu¸t c¸c néi dung vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. Sö dông c¸c ph­¬ng ph¸p ®èi chiÕu, so s¸nh, ph©n tÝch tõ nh÷ng vÊn ®Ò cô thÓ, tæng kÕt rót ra kÕt luËn ®Ó ®Ò xuÊt nh÷ng quan ®iÓm vµ gi¶i ph¸p c¬ b¶n nh»m gãp phÇn thiÕt thùc vµo viÖc hoµn thiÖn LuËt thuÕ GTGT vµ n©ng cao hiÖu qu¶ cña qu¸ tr×nh thùc thi thuÕ GTGT ë n­íc ta trong tiÕn tr×nh hoµ nhËp víi kinh tÕ khu vùc vµ thÕ giíi. 6. Nh÷ng ®ãng gãp míi cña luËn v¨n. - HÖ thèng ho¸ vµ lµm s¸ng tá thªm mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ thuÕ nãi chung vµ thuÕ GTGT nãi riªng ®Ó lµm c¬ së cho viÖc hoµn thiÖn thuÕ GTGT ë ViÖt Nam. - Giíi thiÖu vµ ph©n tÝch qu¸ tr×nh thùc hiÖn thuÕ GTGT cña mét sè n­íc tiªu biÓu nh»m rót ra mét sè bµi häc kinh nghiÖm cho n­íc ta trong viÖc t¹o lËp m«i tr­êng, x©y dùng LuËt thuÕ vµ c¸c vÊn ®Ò kh¸c hç trî cho qu¸ tr×nh thùc thi thuÕ GTGT. - Ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ¸p dông thuÕ GTGT ë ViÖt Nam, tõ ®ã ®Ò xuÊt mét sè quan ®iÓm c¬ b¶n ®Ó hoµn thiÖn LuËt thuÕ GTGT còng nh­ c¸c ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt kh¸c liªn quan ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ cña c¬ chÕ thùc thi vµ qu¶n lý thuÕ GTGT trong thêi gian tíi, ®¸p øng ®­îc môc tiªu cña c«ng cuéc c¶i c¶i thuÕ vµ t­¬ng thÝch víi hÖ thèng thuÕ khu vùc nh»m tiÕn tíi héi nhËp kinh tÕ khu vùc vµ thÕ giíi. 7. Bè côc cña luËn v¨n. §Ò tµi “ThuÕ GTGT ë ViÖt Nam - Thùc tr¹ng vµ gi¶i ph¸p” ngoµi phÇn më ®Çu, kÕt luËn, phô lôc vµ danh môc c¸c tµi liÖu tham kh¶o, néi dung cña luËn v¨n gåm 3 ch­¬ng: Ch­¬ng 1:Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ thuÕ GTGT trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Ch­¬ng 2: T×nh h×nh thùc hiÖn thuÕ GTGT ë ViÖt Nam. Ch­¬ng 3: Mét sè gi¶i ph¸p nh»m hoµn thiÖn thuÕ GTGT ë ViÖt Nam. Ch­¬ng 1: Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ thuÕ gi¸ trÞ gia t¨ng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng 1.1. ThuÕ vµ vai trß cña thuÕ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng 1.1.1. Nguån gèc, ®Æc ®iÓm vµ ph©n lo¹i thuÕ: - Nguån gèc cña thuÕ: Sù ra ®êi vµ tån t¹i cña thuÕ g¾n liÒn víi Nhµ n­íc. Khi Nhµ n­íc xuÊt hiÖn, ®Ó thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng cña m×nh nh­: cñng cè bé m¸y chÝnh quyÒn, ®¶m b¶o an ninh quèc gia vµ trËt tù an toµn x· héi, tæ chøc qu¶n lý vµ ph¸t triÓn kinh tÕ…, Nhµ n­íc ph¶i cã ng©n s¸ch ®Ó chi tiªu. Nhµ n­íc ban hµnh nh÷ng qui ®Þnh ph¸p luËt cÇn thiÕt lµm c«ng cô ®Ó ph©n phèi tæng s¶n phÈm x· héi vµ thu nhËp quèc d©n thµnh quü tiÒn tÖ tËp trung cña m×nh. §ång thêi sù xuÊt hiÖn s¶n phÈm thÆng d­ trong x· héi lµ c¬ së chñ yÕu t¹o ra kh¶ n¨ng vµ nguån thu thuÕ kho¸ cña Nhµ n­íc. Nh­ vËy, thuÕ ®­îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cïng víi sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Nhµ n­íc. Sù ph¸t triÓn cña nÒn s¶n xuÊt x· héi, tr­íc hÕt lµ cña c¸c quan hÖ hµng ho¸, tiÒn tÖ vµ sù gia t¨ng m¹nh mÏ cña quyÒn lùc Nhµ n­íc ®· lµm n¶y sinh nh÷ng biÕn ®æi míi vÒ thuÕ. Ban ®Çu thuÕ ®­îc ®éng viªn d­íi d¹ng chñ yÕu lµ hiÖn vËt, sau ®ã c¸c quan hÖ vÒ thuÕ d­íi h×nh thøc gi¸ trÞ ®­îc h×nh thµnh vµ ngµy cµng ph¸t triÓn mét c¸ch cã hÖ thèng. Víi nh÷ng tiÕn bé cña lÞch sö, chØ riªng thuÕ kh«ng ®ñ ®¸p øng mäi nhu cÇu chi tiªu cÇn thiÕt, Nhµ n­íc cßn ph¸t hµnh c«ng tr¸i, thu phÝ, lÖ phÝ… nh­ng dï sao viÖc thu thuÕ vÉn lµ ph­¬ng thøc chñ yÕu ®Ó Nhµ n­íc tµi trî cho nh÷ng chi tiªu cña m×nh. ThuÕ vµ hÖ thèng thuÕ lµ s¶n phÈm chñ quan cña mçi Nhµ n­íc. Nã ®­îc x©y dùng thµnh mét hÖ thèng thuÕ gåm nhiÒu s¾c thuÕ phï hîp víi hoµn c¶nh cô thÓ cña tõng n­íc, trong tõng giai ®o¹n lÞch sö. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng hiÖn ®¹i, mét hÖ thèng thuÕ ®­îc coi lµ lý t­ëng ph¶i ®¶m b¶o 5 tiªu chuÈn sau: TÝnh hiÖu qu¶ kinh tÕ: XÐt vÒ ph­¬ng diÖn kinh tÕ, viÖc ®¸nh thuÕ cña Nhµ n­íc dï bÊt kú d­íi h×nh thøc nµo còng ®Òu cã t¸c dông ph©n bæ l¹i nguån lùc cña x· héi. Khi ®¸nh thuÕ, Nhµ n­íc ch¾c ch¾n sÏ t¸c ®éng ®Õn lîi Ých, ®Õn nguån tµi chÝnh cña c¸c bªn liªn quan, do ®ã sÏ lµm thay ®æi hµnh vi, thay ®æi c¸ch thøc sö dông c¸c nguån lùc tµi chÝnh cña hä. Cã thuÕ, hÖ thèng gi¸ c¶ sÏ thay ®æi, ng­êi tiªu dïng sÏ cã xu h­íng chuyÓn sang sö dông nhiÒu h¬n nh÷ng hµng ho¸ rÎ h¬n mét c¸ch t­¬ng ®èi vµ h¹n chÕ tiªu dïng nh÷ng hµng ho¸ trë nªn ®¾t h¬n mét c¸ch t­¬ng ®èi do thuÕ. Khi mét d¹ng thu nhËp bÞ ®¸nh thuÕ, chi phÝ c¬ héi t­¬ng ®èi cña viÖc t¹o ra c¸c nguån thu nhËp sÏ thay ®æi. Ng­êi ta cã xu h­íng nghØ ng¬i nhiÒu h¬n hoÆc thay ®æi h×nh thøc kiÕm thu nhËp kh¸c Ýt tèn kÐm h¬n. Nh÷ng ®iÒu chØnh nh­ vËy kh«ng nh÷ng sÏ dÉn ®Õn sù thay ®æi vÒ sù ph©n bæ nguån lùc mµ cßn g©y ra nh÷ng tæn thÊt hiÖu qu¶ nhÊt ®Þnh ®Õn nÒn kinh tÕ, ng­êi s¶n xuÊt vµ ng­êi tiªu dïng ph¶i chÞu thªm g¸nh nÆng ngoµi l­îng thuÕ mµ nép cho Nhµ n­íc. Tæn thÊt hiÖu qu¶ do thuÕ phô thuéc vµo hai yÕu tè: ThuÕ suÊt cµng cao th× tæn thÊt hiÖu qu¶ cµng lín. Cung vµ cÇu hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng cµng co gi·n m¹nh th× tæn thÊt hiÖu qu¶ cµng lín. HÖ thèng thuÕ hiÖu qu¶ lµ hÖ thèng thuÕ Ýt t¹o ra nh÷ng sai lÖch nhÊt lµm ¶nh h­ëng ®Õn sù ph©n bæ cã hiÖu qu¶ c¸c nguån lùc cña thÞ tr­êng, hay nãi c¸ch kh¸c ®ã lµ hÖ thèng thuÕ gi¶m thiÓu ®Õn møc thÊp nhÊt tæn thÊt hiÖu qu¶ do thuÕ g©y ra. TÝnh ®¬n gi¶n vÒ mÆt hµnh chÝnh: Khi thu thuÕ bao giê còng ph¸t sinh chi phÝ, gåm chi phÝ trùc tiÕp qu¶n lý cña c¬ quan thuÕ vµ chi phÝ gi¸n tiÕp do ng­êi nép thuÕ ph¶i g¸nh chÞu. Nh÷ng thñ tôc hµnh chÝnh liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh qu¶n lý thuÕ cµng ®¬n gi¶n, chi phÝ qu¶n lý vµ thùc thi thuÕ cµng Ýt tèn kÐm th× hiÖu qu¶ cña viÖc thu thuÕ cµng cao. §iÒu ®ã chøng tá r»ng ®Ó thu ®­îc mét l­îng thuÕ nhÊt ®Þnh, chi phÝ hµnh chÝnh liªn quan cµng Ýt cµng tèt. TÝnh linh ho¹t: HÖ thèng thuÕ ph¶i ®¶m b¶o tÝnh æn ®Þnh nh­ng kh«ng cøng nh¾c. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng hiÖn ®¹i, c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ lu«n lu«n biÕn ®éng kh«ng ngõng. HÖ thèng thuÕ muèn ®¸p øng ®­îc nh÷ng ®ßi hái cña nÒn kinh tÕ th× ph¶i cã kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh linh ho¹t, thÝch øng víi nh÷ng thay ®æi cña nÒn kinh tÕ. TÝnh tr¸ch nhiÖm vÒ mÆt chÝnh trÞ: HÖ thèng thuÕ ph¶i ®¶m b¶o sù minh b¹ch râ rµng ®Ó mäi ng­êi cã thÓ chñ ®éng dù kiÕn ®­îc møc thuÕ mµ m×nh ph¶i nép khi tham gia vµo 1 ho¹t ®éng kinh tÕ nµo ®ã còng nh­ Nhµ n­íc cã thÓ chñ ®éng thùc hiÖn quyÒn thu thuÕ vµ tÝnh to¸n møc chi tiªu ng©n s¸ch mét c¸ch hîp lý. TÝnh c«ng b»ng: TÝnh c«ng b»ng lµ mét ®ßi hái kh¸ch quan trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña nh©n lo¹i còng nh­ trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña thuÕ kho¸ nãi riªng. TÝnh c«ng b»ng trong thuÕ tr­íc hÕt ë viÖc ph©n chia g¸nh nÆng thuÕ. Bëi cã c«ng b»ng trong viÖc thùc hiÖn nghÜa vô thuÕ míi t¹o ra ®­îc ®éng lùc trong ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh còng nh­ gi÷ v÷ng ®­îc æn ®Þnh x· héi. HÖ thèng thuÕ ph¶i ®¶m b¶o sù c«ng b»ng c¶ theo chiÒu ngang lÉn chiÒu däc trong c¸ch ®èi xö víi nh÷ng ng­êi nép thuÕ; tøc lµ c¸c c¸ nh©n cã kh¶ n¨ng nép thuÕ nh­ nhau ph¶i ®­îc ®èi xö vÒ thuÕ gièng nhau, nh÷ng ng­êi cã kh¶ n¨ng nép thuÕ cao h¬n ph¶i chÞu g¸nh nÆng thuÕ nhiÒu h¬n vµ ng­îc l¹i. HÖ thèng thuÕ ®­îc coi lµ phï hîp kh«ng thÓ ®¸nh gi¸ qua sè l­îng s¾c thuÕ Ýt hay nhiÒu hoÆc chØ nh×n vµo môc tiªu ®¬n thuÇn vÒ t¨ng thu cho NSNN mµ ph¶i ®­îc ph©n tÝch mét c¸ch cô thÓ, kh¸ch quan, khoa häc, toµn diÖn vÒ mèi quan hÖ gi÷a sè thu cho ng©n s¸ch víi yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ vµ ®êi sèng x· héi, kh«ng ®èi lËp víi quyÒn lîi vµ kh¶ n¨ng ®ãng gãp cña nh©n d©n. C¸c nguyªn t¾c trong viÖc thiÕt kÕ mét s¾c thuÕ: Nguyªn t¾c 1: Gi¶m tèi ®a chi phÝ hµnh chÝnh thuÕ. Muèn vËy, viÖc thiÕt kÕ c¸c s¾c thuÕ ph¶i ®¬n gi¶n, râ rµng, dÔ hiÓu. Nguyªn t¾c 2: Gi¶m tèi ®a nh÷ng mÐo mã kinh tÕ do thuÕ g©y ra. ThuÕ kh«ng g©y mÐo mã trong tr­êng hîp ng­êi nép thuÕ kh«ng thÓ thay ®æi ®­îc nghÜa vô nép thuÕ cña m×nh, do ®ã s¾c thuÕ ®­îc thiÕt kÕ sao cho kh¶ n¨ng tr¸nh thuÕ lµ thÊp nhÊt. Lý thuyÕt thuÕ hiÖn ®¹i cho r»ng s¾c thuÕ cã thuÕ suÊt ®Òu vµ thèng nhÊt sÏ triÖt tiªu viÖc dÞch chuyÓn g¸nh nÆng thuÕ, lµm gi¶m hiÖn t­îng tr¸nh thuÕ. Nguyªn t¾c 3: §¶m b¶o sù ph©n phèi qua thuÕ mét c¸ch c«ng b»ng song Ýt ¶nh h­ëng ®Õn hiÖu qu¶ kinh tÕ. Mét trong nh÷ng nguyªn t¾c c«ng b»ng trong thuÕ lµ ng­êi cã thu nhËp cao th× ph¶i ®ãng thuÕ cho Nhµ n­íc nhiÒu h¬n. Trong thùc tiÔn viÖc tu©n thñ c¸c yªu cÇu c«ng b»ng trong thuÕ còng cã ¶nh h­ëng kh«ng nhá ®Õn c¸c hµnh vi cña ng­êi nép thuÕ. Tuú theo tõng lo¹i thuÕ mµ xuÊt hiÖn nh÷ng kh¶ n¨ng lùa chän cña ng­êi nép thuÕ: lùa chän gi÷a lao ®éng vµ nghØ ng¬i, lùa chän gi÷a tiªu dïng vµ tiÕt kiÖm hay ®Çu t­, lùa chän tiªu dïng gi÷a c¸c lo¹i hµng ho¸, ®Çu t­ gi÷a c¸c lÜnh vùc… Mçi sù lùa chän ®Òu cã ¶nh h­ëng ®Õn viÖc ph©n bæ nguån lùc trong x· héi. XÐt ë tÇm vÜ m«, sù lùa chän ®ã cã thÓ ®­a ®Õn viÖc sö dông nguån lùc mét c¸ch cã hiÖu qu¶ hay còng cã thÓ lµ rÊt l·ng phÝ. V× vËy, ®Ó võa ®¶m b¶o thùc hiÖn chøc n¨ng t¸i ph©n phèi ®ång thêi ®¶m b¶o yªu cÇu thóc ®Èy sö dông nguån lùc cã hiÖu qu¶, s¾c thuÕ ph¶i ®­îc thiÕt kÕ sao cho gi¶m tèi ®a sù lùa chän cña ng­êi nép thuÕ theo h­íng sö dông nguån lùc kh«ng cã hiÖu qu¶. - §Æc ®iÓm cña thuÕ: Tõ tr­íc ®Õn nay cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau vÒ thuÕ, nh­ng tùu chung l¹i, thuÕ ®­îc hiÓu theo hai gãc ®é nh­ sau: + ThuÕ lµ mét kho¶n thu cña Nhµ n­íc ®èi víi c¸c tæ chøc (chñ yÕu lµ c¸c tæ chøc kinh tÕ) vµ mäi thµnh viªn trong x· héi; kho¶n thu nµy mang tÝnh chÊt b¾t buéc, kh«ng hoµn tr¶ trùc tiÕp, do ph¸p luËt cña Nhµ n­íc qui ®Þnh. + Còng cã thÓ nãi c¸ch kh¸c, thuÕ lµ mét h×nh thøc ®éng viªn, ph©n phèi vµ ph©n phèi l¹i tæng s¶n phÈm x· héi thu nhËp quèc d©n theo ph¸p luËt cña Nhµ n­íc qui ®Þnh, nh»m ®¸p øng nh÷ng kho¶n chi tiªu cÇn thiÕt cña Nhµ n­íc. Tõ ®ã, thuÕ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, thuÕ cã tÝnh c­ìng chÕ vµ tÝnh ph¸p lý cao, nã ph©n biÖt víi nh÷ng kho¶n ®ãng gãp mang tÝnh tù nguyÖn. §Æc ®iÓm nµy ®­îc thÓ chÕ ho¸ trong hiÕn ph¸p cña mçi quèc gia. ViÖc ®ãng thuÕ cho Nhµ n­íc ®­îc coi lµ nghÜa vô b¾t buéc cña c¸c tæ chøc kinh tÕ vµ c¸ nh©n. NghÜa vô nµy ®­îc ®­îc thùc hiÖn theo c¸c luËt thuÕ cô thÓ ®­îc c¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt cña mét quèc gia qui ®Þnh. NÕu tæ chøc kinh tÕ hoÆc c¸ nh©n kh«ng thùc hiÖn ®Çy ®ñ nghÜa vô nµy th× tøc lµ ®· vi ph¹m ph¸p luËt. Thø hai, thuÕ lµ kho¶n ®ãng gãp kh«ng mang tÝnh hoµn tr¶ trùc tiÕp. Nhµ n­íc sö dông kho¶n tiÒn thuÕ nµy vµo c¸c chi tiªu c«ng céng vµ ng­êi nép thuÕ ®­îc hoµn tr¶ l¹i mét phÇn tiÒn nép th«ng qua viÖc h­ëng thô c¸c dÞch vô c«ng céng nh­ an ninh, quèc phßng, trËt tù trÞ an x· héi, c¸c phóc lîi c«ng céng… - Ph©n lo¹i thuÕ: ThuÕ ®­îc ph©n chia theo nhiÒu tiªu thøc kh¸c nhau tuú theo môc ®Ých nghiªn cøu. Cã 2 c¸ch ph©n lo¹i phæ biÕn nhÊt: Theo tÝnh chÊt ®iÒu tiÕt, thuÕ chia thµnh thuÕ trùc thu vµ thuÕ gi¸n thu. ThuÕ trùc thu: Lµ lo¹i thuÕ mµ ng­êi trùc tiÕp nép thuÕ ®ång thêi lµ ng­êi chÞu thuÕ. ThuÕ trùc thu trùc tiÕp ®éng viªn, ®iÒu tiÕt thu nhËp cña ng­êi nép thuÕ (nh­ thuÕ lîi tøc, thuÕ thu nhËp ...). §©y lµ lo¹i thuÕ cã t¸c dông rÊt lín trong viÖc ®iÒu hoµ thu nhËp, gi¶m bít sù chªnh lÖch ®¸ng kÓ vÒ møc sèng gi÷a c¸c tÇng líp d©n c­ trong x· héi - mét khiÕm khuyÕt cña c¬ chÕ thÞ tr­êng. Vµ còng do ®ã lo¹i thuÕ nµy th­êng bÞ ng­êi nép thuÕ t×m mäi c¸ch ®Ó lÈn tr¸nh, g©y kh«ng Ýt khã kh¨n cho Nhµ n­íc trong c«ng t¸c thu vµ qu¶n lý thuÕ. ThuÕ gi¸n thu: Lµ lo¹i thuÕ mµ ng­êi nép thuÕ kh«ng ®ång thêi lµ ng­êi chÞu thuÕ. ThuÕ nµy ®­îc cÊu thµnh trong gi¸ c¶ hµng hãa dÞch vô. Nã ®iÒu tiÕt thu nhËp cña ng­êi tiªu dïng mét c¸ch gi¸n tiÕp (nh­ thuÕ doanh thu, thuÕ TT§B, thuÕ GTGT, thuÕ xuÊt nhËp khÈu...) nªn ng­êi chÞu thuÕ Ýt cã c¶m gi¸c m×nh bÞ ®¸nh thuÕ do ®ã viÖc thu thuÕ còng dÔ dµng h¬n vµ Nhµ n­íc th­êng Ýt gÆp ph¶n øng tõ phÝa ng­êi nép thuÕ mçi khi cã chñ tr­¬ng t¨ng thuÕ. Lo¹i thuÕ nµy ®¶m b¶o nguån thu th­êng xuyªn vµ t­¬ng ®èi æn ®Þnh cho NSNN. C¬ cÊu gi÷a thuÕ trùc thu vµ thuÕ gi¸n thu ë c¸c n­íc kh¸c nhau cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ kh¸c nhau còng rÊt kh¸c nhau. C¸c n­íc cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn, do sù c¶m nhËn vÒ tÝnh kh«ng khuyÕn khÝch tiÕt kiÖm cña thuÕ TNDN vµ thuÕ TNCN nªn ®· thùc hiÖn viÖc c¾t gi¶m thuÕ trùc thu vµ chuyÓn dÇn g¸nh nÆng thuÕ sang c¸c lo¹i thuÕ tiªu dïng nh­ thuÕ GTGT, thuÕ TT§B… Tuy nhiªn thuÕ trùc thu vÉn chiÕm tû träng kh¸ lín vµ lµ chç dùa chñ yÕu cña ng©n s¸ch ë c¸c n­íc nµy. B¶ng 1: C¬ cÊu thu NSNN c¸c n­íc khu vùc OECD 1970 – 1996  1970  1980  1990  1996   Tæng huy ®éng vµo NS  100%  100%  100%  100%   ThuÕ trùc thu  44.7%  45.4%  43.9%  41.2%   ThuÕ gi¸n thu  35.8%  32.4%  33.3%  33.7%   Céng thuÕ  80.5%  77.8%  77.2%  74.9%   BHXH  19.5%  22.2%  22.8%  25.1%   (Nguån: OECD, S.Clark, Flip de Kam, Evolution et struture de la fiscalitÐ dans la zone OECD, ProblÌmes Economiques No 2604, 2/1999) §èi víi c¸c n­íc cã nÒn kinh tÕ ch­a ph¸t triÓn, thuÕ gi¸n thu th­êng chiÕm tû träng lín trong tæng sè thu b»ng thuÕ cña Nhµ n­íc vµ xu h­íng t¨ng dÇn tû träng thuÕ trùc thu ®ang ®­îc c¸c n­íc nµy cè g¾ng thùc hiÖn nh»m t¹o sù c«ng b»ng vµ t¨ng thu cho ng©n s¸ch. B¶ng 2: Tû träng thuÕ trùc thu cña mét sè n­íc ®ang ph¸t triÓn.  1987 - 1989  1990 - 1992  1993 - 1994   Ên ®é  4.58  16.22  18.22   Ma-lai-xia  29.45  32.56  35.53   Hµn quèc  30.71  31.91  39.91   Philipine  23.31  28.22  28.98   Pakistan  9.59  10.92  16.14   Sirilanca  10.73  12.07  17.87   (Nguån: Vasanthi Monsingh. Tax mix and Stage of Growth. Website) Mét c¬ cÊu hÖ thèng thuÕ hîp lý lµ sù kÕt hîp chÆt chÏ gi÷a thuÕ trùc thu vµ thuÕ gi¸n thu, ë ®ã giíi h¹n luü tho¸i cña thuÕ gi¸n thu bÞ h¹n chÕ bëi ph¹m vi luü tiÕn cña thuÕ trùc thu. Theo c¬ së thuÕ: Do ®èi t­îng t¸c ®éng kh¸c nhau nªn t¸c dông cña c¸c s¾c thuÕ còng kh¸c nhau. Dùa vµo ®ã thuÕ ®­îc chia thµnh: ThuÕ thu nhËp (thuÕ TNDN, thuÕ TNCN, thuÕ lîi tøc…) lµ lo¹i thuÕ ®¸nh vµo thu nhËp cña c¸c tæ chøc kinh tÕ vµ thu nhËp cña c¸c c¸ nh©n cã t¸c dông chñ yÕu lµ ®iÒu hoµ thu nhËp, ®¶m b¶o c«ng b»ng trong ph©n phèi. ThuÕ tµi s¶n: lµ lo¹i thuÕ ®¸nh vµo viÖc n¾m gi÷ hay chuyÓn nh­îng tµi s¶n nh­ thuÕ tr­íc b¹, thuÕ chuyÓn quyÒn sö dông ®Êt... ThuÕ tiªu dïng (thuÕ TT§B, thuÕ GTGT…) lµ lo¹i thuÕ ®¸nh vµo viÖc tiªu thô, sö dông s¶n phÈm dÞch vô nh»m ®iÒu tiÕt mét c¸ch gi¸n tiÕp thu nhËp cña ng­êi tiªu dïng th«ng qua gi¸ c¶ HH-DV. Nªn t¸c dông chñ yÕu cña nã lµ nh»m h­íng dÉn s¶n xuÊt, tiªu dïng theo c¬ cÊu HH-DV. Ngoµi ra thuÕ cßn ®­îc ph©n chia theo tû suÊt thuÕ b×nh qu©n (tû suÊt thuÕ b×nh qu©n = thuÕ /thu nhËp), theo ®ã thuÕ ®­îc chia thµnh: ThuÕ tû lÖ: Lµ s¾c thuÕ mµ tû suÊt thuÕ b×nh qu©n kh«ng thay ®æi khi thu nhËp thay ®æi. ThuÕ luü tiÕn: Lµ s¾c thuÕ mµ trong ®ã tû suÊt thuÕ b×nh qu©n t¨ng cïng víi sù t¨ng lªn cña thu nhËp. Nhµ n­íc thu cña ng­êi giµu theo tû lÖ cao h¬n cña ng­êi nghÌo. ThuÕ luü tho¸i: Tû suÊt thuÕ b×nh qu©n gi¶m cïng víi sù t¨ng lªn cña thu nhËp. Ng­êi nghÌo bÞ nép thuÕ theo tû lÖ cao h¬n ng­êi giµu. ThuÕ/Thu nhËp ThuÕ luü tiÕn ThuÕ tû lÖ ThuÕ luü tho¸i Thu nhËp 1.1.2: Vai trß cña thuÕ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng: Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng hiÖn ®¹i, thuÕ lµ mét c«ng cô tµi chÝnh h÷u hiÖu ®Ó Nhµ n­íc cã thÓ can thiÖp vµo nÒn kinh tÕ nh»m ph¸t huy nh÷ng thÕ m¹nh
Luận văn liên quan