Tình hình Đông Ti - Mo Quốc gia trẻ nhất thế giới

Trên thế giới hiện nay, nhiều quốc gia tưởng đã ổn định nhưng bên trong đó vẫn còn những vấn đề thách thức đòi hỏi phải có những cách giải quyết thích ứng, phù hợp với quyền lợi quốc gia. Sự kiện nhà nước Đông Ti-mo ra đời ngày 20/5/2002 được thế giới và khu vực rất quan tâm. Đối với Đông Nam Á, nhà nước Đông Ti-mo ra đời tác động tới chính sách đối ngoại của các nước. Ngay sau ngày tuyên bố độc lập đã có hàng chục quốc gia thiết lập quan hệ ngoại giao với Đông Ti-mo và Đông Ti-mo sẽ là thành viên của ASEAN (hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á). Điều đó khẳng định ASEAN ngày càng cường thình và ổn định. Việt Nam cũng đã thiết lập quan hệ ngoại giao vói Đông Ti-mo, và việc hợp tác phát triển kinh tế giữa hai nước sẽ thực hiện trong tương lại. Chính vì vậy, trước mắt Việt Nam cần nghiên cứu, theo dõi, nắm bắt những thông tin về nhà nước Đông Ti-mo để đưa ra những chính sách phù hợp với lợi ích quốc gia. Tuy mới ra đời, kinh tế còn nghèo song trong tương lai tiềm năng kinh tế của Đông Ti-mo rất giàu có, thu hút được sự quan tâm của nhiều quốc gia. Việc theo dõi những thông tin về tình hình Đông Ti-mo và các quốc gia có liên quan tới Đông Ti-mo đã thúc đẩy người viết chọn đề tài: Tình hình Đông Ti-mo “Quốc gia trẻ nhất thế giới” thông qua sự phản ánh của báo chí từ đầu năm 2002.

doc35 trang | Chia sẻ: lvbuiluyen | Ngày: 15/01/2013 | Lượt xem: 1154 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Tình hình Đông Ti - Mo Quốc gia trẻ nhất thế giới, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Më ®Çu I. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi. Trªn thÕ giíi hiÖn nay, nhiÒu quèc gia t­ëng ®· æn ®Þnh nh­ng bªn trong ®ã vÉn cßn nh÷ng vÊn ®Ò th¸ch thøc ®ßi hái ph¶i cã nh÷ng c¸ch gi¶i quyÕt thÝch øng, phï hîp víi quyÒn lîi quèc gia. Sù kiÖn nhµ n­íc §«ng Ti-mo ra ®êi ngµy 20/5/2002 ®­îc thÕ giíi vµ khu vùc rÊt quan t©m. §èi víi §«ng Nam ¸, nhµ n­íc §«ng Ti-mo ra ®êi t¸c ®éng tíi chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña c¸c n­íc. Ngay sau ngµy tuyªn bè ®éc lËp ®· cã hµng chôc quèc gia thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao víi §«ng Ti-mo vµ §«ng Ti-mo sÏ lµ thµnh viªn cña ASEAN (hiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸). §iÒu ®ã kh¼ng ®Þnh ASEAN ngµy cµng c­êng th×nh vµ æn ®Þnh. ViÖt Nam còng ®· thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao vãi §«ng Ti-mo, vµ viÖc hîp t¸c ph¸t triÓn kinh tÕ gi÷a hai n­íc sÏ thùc hiÖn trong t­¬ng l¹i. ChÝnh v× vËy, tr­íc m¾t ViÖt Nam cÇn nghiªn cøu, theo dâi, n¾m b¾t nh÷ng th«ng tin vÒ nhµ n­íc §«ng Ti-mo ®Ó ®­a ra nh÷ng chÝnh s¸ch phï hîp víi lîi Ých quèc gia. Tuy míi ra ®êi, kinh tÕ cßn nghÌo song trong t­¬ng lai tiÒm n¨ng kinh tÕ cña §«ng Ti-mo rÊt giµu cã, thu hót ®­îc sù quan t©m cña nhiÒu quèc gia. ViÖc theo dâi nh÷ng th«ng tin vÒ t×nh h×nh §«ng Ti-mo vµ c¸c quèc gia cã liªn quan tíi §«ng Ti-mo ®· thóc ®Èy ng­êi viÕt chän ®Ò tµi: T×nh h×nh §«ng Ti-mo “Quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi” th«ng qua sù ph¶n ¸nh cña b¸o chÝ tõ ®Çu n¨m 2002. II. §èi t­îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu C¸c ®èi t­îng nghiªn cøu chñ yÕu trong tiÓu luËn nµy lµ c¸c tin, bµi, ph¶n ¸nh t×nh h×nh nhµ n­íc §«ng Ti-mo sau khi ®éc lËp. Ph¹m vi nghiªn cøu cña tiÓu lËn lµ néi dung vµ h×nh thøc thÓ hienÑ cña c¸c tin, c¸c bµi qua c¸c tê b¸o “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Søc kháe vµ ®êi sèng” , “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn” tõ ®Çu n¨m 2002 ®Õn th¸ng 8 n¨m 2002. Bªn c¹nh ®ã, ng­êi viÕt cßn kh¶o s¸t, tham kh¶o mét sè b¸o, t¹p chÝ vµ c¸c tµi liÖu kh¸c liªn quan ®Õn sù kiÖn trªn. III. Môc ®Ých vµ nhiÖm vô nghiªn cøu. Môc ®Ých cña ®Ò tµi lµ: T×m hiÓu, rót ra ®Æc tr­ng cña mçi tê b¸o trong viÖc ph¶n ¸nh, lý gi¶i, b×nh luËn, ph©n tÝch, sù kiÖn quèc tÕ nãi chung vµ t×nh h×nh nhµ n­íc §«ng Ti-mo tõ ngµy ®éc lËp. Tõ ®ã rót ra nh÷ng bµi häc kinh nhiÖm vÒ c¸ch viÕt cña c¸c nhµ b¸o líp tr­íc bæ sung thªm hµnh trang cho nghÒ nghiÖp t­¬ng lai cña b¶n th©n. NhiÖm vô nghiªn cøu cña ®Ò tµi: Nghiªn cøu, ph©n tÝch c¸c ®Æc ®iÓm vÒ néi dung ®Ò tµi ®· ®­îc tr×nh bµy, ph©n tÝch, nhËn d¹ng trong c¸c tin, bµi b¸o “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Søc kháe vµ ®êi sèng”, “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn. Nghiªn cøu, ph©n tÝch h×nh thøc mµ c¸c b¸o nãi trªn ®· sö dông thÓ hiÖn néi dung sù kiÖn quèc tÕ, ®Æc biÖt lµ c¸ch thÓ hiÖn néi dung ®Ò tµi cña tiÓu luËn nµy. IV. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®Ò tµi Dùa trªn c¬ së s­u tÇm, thu thËp tµi liÖu ®Ó phôc vô cho c«ng viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi, tiÓu luËn sö dông mét sè ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu chñ yÕu lµ : Ph©n lo¹i, tæng hîp th«ng tin, xem xÐt, so s¸nh, ph©n tÝch, ®¸nh gi¸, nhËn xÐt c¸ch thÓ hiÖn néi dung, h×nh thøc th«ng tin cña c¸c tê b¸o: “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Søc kháe vµ ®êi sèng” , “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn” vÒ quèc gia §«ng Ti-mo. V. Bè côc tiÓu luËn Bè côc tiÓu luËn chia lµm hai ch­¬ng: - Ch­¬ng Mét: T×nh h×nh §«ng Ti-mo “Quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi” qua sù ph¶n ¸nh cña c¸c b¸o “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Søc kháe vµ ®êi sèng” vµ chuyªn san “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn” tõ ®Çu n¨m 2002 ®Õn nay. - Ch­¬ng Hai: H×nh thøc chuyÓn t¶i néi dung th«ng tin vÒ T×nh h×nh §«ng Ti-mo “Quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi” qua sù ph¶n ¸nh cña b¸o “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn”, “Søc kháe vµ ®êi sèng” tõ ®Çu n¨m 2002 ®Õn nay. Ch­¬ng mét T×nh h×nh §«ng Ti-mo “Quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi” qua sù ph¶n ¸nh cña c¸c b¸o “Nh©n D©n”, “Quèc tÕ”, “Tin tøc”, “Qu©n ®éi Nh©n d©n”, “§¹i ®oµn kÕt”, “Lao ®éng”, “Søc kháe vµ ®êi sèng”, “Nhµ b¸o vµ c«ng luËn” tõ ®Çu n¨m 2002 ®Õn th¸ng t¸m n¨m 2002. I. Vµi nÐt vÒ lÞch sö quèc gia trÎ §«ng Ti-mo §Êt n­íc vµ con ng­êi §«ng Ti-mo cã diÖn tÝch 14.874 Km2, víi 722.811 d©n gåm hai céng ®ång chÝnh lµ ng­êi Ma-lay vµ ng­êi Pa-puan. Nh÷ng ngµnh kinh tÕ chÝnh cña §«ng Ti-mo lµ s¶n xuÊt cµ phª, gia vÞ, khai th¸c dÇu khÝ, gç, ®¸nh b¾t c¸. Tæng s¶n phÈm quèc néi chØ ®­îc kho¶ng 263 triÖu USD. N¨mg 1509, Bå §µo Nha lµ n­íc Ch©u ¢u ®Çu tiªn ®Õn In-®«-nª-xi-a sau khi chiÕm Ma-la-ca ë T©y Ma-lai-xi-a. Hµ Lan ®· ®Õn In-®«-nª-xi-a vµ g¹t bá Bå §µo Nha vµo n¨m 1651: “Cuéc tranh giµnh gi÷a c¸c thÕ lùc thùc d©n Hµ Lan vµ Bå §µo Nha ®· dÉn ®Õn viÖc ký kÕt b¶n hiÖp ­íc LÝt-bon n¨m 1859, theo ®ã Bå §µo Nha cai qu¶n phÇn phÝa §«ng Ti-mo, cßn Hµ Lan th× kiÓm so¸t phÇn phÝa T©y Ti-mo” (bµi “ChuyÖn vÒ quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi”, §øc Hµ, b¸o Tin tøc, sè ra ngµy 08/05/2002). Ngµy 25/04/1974 lùc l­îng qu©n sù lªn n¾m quyÒn ë Bå §µo Nha, chÝnh phñ míi nµy tuyªn bè trao tr¶ c¸c quyÒn d©n sù cho ng­êi d©n vµ kh¼ng ®Þnh sÏ thay ®æi chÝnh s¸ch ®èi víi c¸c thuéc ®Þa. Ngµy 28/05/1975 ThÞ tr­ëng toµ T­ lÖnh Qu©n ®éi Bå §µo Nha ë §«ng Ti-mo tuyªn bè cho phÐp d©n §«ng Ti-mo ®­îc thµnh lËp c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ®Ó quyÕt ®inh t­¬ng lai cña §«ng Ti-mo trong cuéc tr­ng cÇu d©n ý dù ®Þnh tæ chøc vµo ngµy 13/03/1975. Hµng lo¹t c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ®­îc thµnh lËp víi c¸c môc ®Ých vµ t«n chØ kh¸c nhau. Cã ®¶ng ®­a ra môc ®Ých ®ßi ®éc lËp hoµn toµn nh­ ®¶ng D©n chñ cña ng­êi §«ng Ti-mo (UDT) vµ HiÖp héi X· héi d©n chñ (ASDT), sau nµy ®æi tªn thµnh FRETILIN. Trong khi ®ã, c¸c ®¶ng ph¸i kh¸c nh­ ®¶ng Lao ®éng, ®¶ng KOTA vµ HiÖp héi D©n chñ §«ng Ti-mo (APODETI) chñ tr­¬ng s¸p nhËp §«ng Ti-mo vµo In-®«-nª-xi-a. Cuéc tr­ng cÇu d©n ý ®· kh«ng tiÕn hµnh ®­îc v× sù rèi lo¹n chÝnh trÞ do c¸c ®¶ng ph¸i míi thµnh lËp ra søc l«i kÐo d©n chóng vµ ®µn ¸p lÉn nhau. LÊy lý do bèn ®¶ng ®Ò nghÞ In-®«-nª-xi-a gióp ®â vÒ kinh tÕ vµ chÝnh trÞ: “Th¸ng 12/1975, Qu©n ®éi In-®«-nª-xi-a chiÕm ®ãng phÇn ®Êt §«ng Ti-mo. Sau ®ã vµo th¸ng 7/1976, Héi nghÞ hiÖp th­¬ng Nh©n d©n In-®«-nª-xi-a (MPR) – C¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt – chÝnh thøc tuyªn bè s¸p nhËp §«ng Ti-mo thµnh tØnh thø 27” (bµi võa dÉn). Tuy nhiªn quÕt ®Þnh ®ã kh«ng ®­îc LHQ (Liªn Hîp Quèc) c«ng nhËn. Tõ ®ã §«ng Ti-mo lu«n lu«n x¶y ra nh÷ng hµnh ®éng b¹o lùc chèng l¹i sù cai trÞ cña In-®«-nª-xi-a. T×nh h×nh §«ng Ti-mo sau khi s¸p nhËp vµo In-®«-nª-xi-a vµ chuÈn bÞ cho cuéc tr­ng cÇu d©n ý. ChÝnh phñ In-®«-nª-xi-a tuyªn bè hä ®· cã nhiÒu cè g¾ng trong viÖc kh«i phôc l¹i nÒn kinh tÕ cña §«ng Ti-mo. NhiÒu dù ¸n tµi chÝnh liªn quan ®Õn phóc lîi cña nh©n d©n nh­ viÖc ®Þnh c­ ng­êi tÞ n¹n, kh«i phôc l¹i bÖnh viÖn. më l¹i tr­êng häc, tæ chøc c¸c líp häc míi vµ ph¸t triÓn hÖ thèng cung cÊp n­íc s¹ch ®· ®­îc thùc hiÖn: “Trong 24 n¨m, §«ng Ti-mo s¸p nhËp vµo In-®«-nª-xi-a, ®· cã 2000Km ®­êng, 60 tr­êng häc, 10 bÖnh viÖn, hµng tr¨m tr¹m Y tÕ cïng c¸c c¬ së cung cÊp n­íc s¹ch ®· ®­îc x©y dùng l¹i t¹i 13 thÞ trÊn t¹i §«ng Ti-mo”(“Lao ®éng”, sè ra ngµy 15/06/2002). Tuy nhiªn kho¶ng 80% c¬ së h¹ tÇng ë ®©y bÞ ph¸ huû trong c¸c vô b¹o lùc n¨m 1999. Tuy vËy, Bå §µo Nha vµ mét sè n­íc vÉn phª ph¸n qu©n ®éi In-®«-nª-xi-a ®µn ¸p nh©n d©n §«ng Ti-mo vµ ®­a vÊn ®Ò nµy ra LHQ. H¬n hai chôc n¨m qua t×nh h×nh §«ng Ti-mo vÉn kh«ng ®­îc æn ®Þnh, phe chèng ®èi chÝnh phñ thuéc ®¶ng FRETILIN tiÕp tôc ®Êu tranh ®ßi ®éc lËp cho §«ng Ti-mo. V× vËy t×nh h×nh ë vïng nµy ngµy cµng trë nªn phøc t¹p mÊt æn ®Þnh nªn In-®«-nª-xi-a ®· ngåi vµo bµn ®µm ph¸n víi Bå §µo Nha th«ng qua ®¹i diÖn cña LHQ ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nan gi¶i nµy. Tõ n¨m 1986 ®Õn n¨m 1991, c¸c cuéc th­¬ng l­îng tay ba ®· kh«ng ®em l¹i kÕt qu¶, c¸c bªn ®Òu ®æ lçi cho nhau vÒ sù thÊt b¹i cña c¸c cuéc gÆp gì, c¸c cuéc ®ông ®é gi÷a c¸c phe ph¸i chèng ®èi nhau ë §«ng Ti-mo ngµy cµng gia t¨ng lµm cho sè ng­êi bÞ thiÖt m¹ng ngµy cµng nhiÒu. Lªn cÇm quyÒn tõ th¸ng 05/1998 Tæng thèng In-®«-nª-xi-a Ha-bi-bi-e ®· cã sù nh×n nhËn vÒ §«ng Ti-mo kh¸c víi ng­êi tiÒn nhiÖm cña «ng. ¤ng tiÕn hµnh nh÷ng biÖn ph¸p nh»m xoa dÞu vÊn ®Ò nµy b»ng c¸ch th¶ hµng tr¨m tï chÝnh trÞ, høa sÏ xem xÐt ®¶m b¶o “ThÓ chÕ ®Æc biÖt” vÒ tù trÞ cña §«ng Ti-mo. ¤ng còng tuyªn bè sÏ tr¶ tù do cho l·nh tô ly khai §«ng Ti-mo Xa-na-na G¸t-mao nÕu céng ®ång thÕ giíi chap¸ nhËn sù cai trÞ cña In-®«-nª-xi-a ®èi víi §«ng Ti-mo: “Sau khi «ng Su-hat-to tõ chøc Tæng thèng In-®«-nª-xi-a th¸ng 05/1958, chÝnh quyÒn cña Tæng thèng Ha-bi-bi-e ph¸t ®i tÝn hiÖu míi vÒ kh¶ n¨ng cho §«ng Ti-mo ®­îc h­ëng “quy chÕ ®Æc biÖt”. Th¸ng 01/1999 Ngo¹i tr­ëng In-®«-nª-xi-a A-li A-lat-tat “bÊt ngê” tuyªn bè ChÝnh phñ n­íc nµy sÏ khuyÕn khÝch MPR trao ®éc lËp cho §«ng Ti-mo nÕu ng­êi d©n ë ®©y b¸c bá “quy chÕ ®Æc biÖt” víi “nh÷ng quyÒn tù trÞ réng r·i”. Tuyªn bè ®ã tr¸i ng­îc víi lËp tr­êng cña ChÝnh phñ In-®«-nª-xi-a trong suèt 23 n¨m kiªn quyÕt ph¶n ®èi vïng §«ng Ti-mo ®éc lËp, t¸ch khái In-®«-nª-xi-a” (bµi “ChuyÖn vÒ quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi”, §øc Hµ, b¸o “Tin tøc”, sè ra ngµy 08/05/2002) Cuéc tr­ng cÇu d©n ý vµ khñng ho¶ng. Cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh tiÒn tÖ ë §«ng Nam ¸ t¸c ®éng m¹nh ®Õn In-do-nª-xi-a lµm cho ®êi sèng cña nh©n d©n bÞ ¶nh h­ëng m¹nh. Sù sôp ®æ chÕ ®é Su-hat-t« th¸ng 5/1998: “Mét cuéc tr­ng cÇu d©n ý §«ng Ti-mo ®­îc tæ chøc cuèi th¸ng 8/1999, víi ®¹i ®a sè cö tri t¸n thµnh ph­¬ng ¸n “§éc lËp hoµn toµn”. MÆc dô trong néi bä cã sù chèng ®èi nh­ng In-®«-nª-xi-a ®· chÊp thuËn kÕt qu¶ ®ã” (bµi võa dÉn). Tuy nhiªn thËt bÊt ngê, cuéc tr­ng cÇu d©n ý ngµy 30/08/1999 ®· ®iÔn ra trong kh«ng khÝ kh¸ yªn tÜnh vµ chiÕn dÞch h¨m do¹ cña lùc l­îng d©n vÖ chñ tr­¬ng s¸p nhËp bÞ binh sÜ In-do-nª-xi-a l«i kÐo vµ th©m nhËp kh«ng thÓ ng¨n c¶n th¾ng lîi cña nh÷ng ng­êi nãi “Kh«ng” (78,5% sè ng­êi bá phiÕu ñng hä ®éc lËp so víi 21,5% ñng hé quy chÕ tù trÞ). Ph¶n øng cña lùc l­îng d©n vÖ khi kÕt qu¶ ®­îc c«ng bè thËt d÷ déi: “Sau cuéc tr­ng cÇu, b¹o lùc ®· bïng ph¸t d÷ déi gi÷a lùc l­îng ñng hé ®éc lËp vµ lùc l­îng ®ßi §«ng Ti-mo vÉn tiÕp tôc lµ mét bé phËn cña In-®«-nª-xi-a, lµm nhiÒu ng­êi chÕt, lµng m¹c, nhiÒu thÞ trÊn bÞ ph¸ huû, kho¶ng 250 ngh×n ng­êi ch¹y tÞ n¹n sang In-®«-nª-xi-a” (bµi võa dÉn). Gi÷a th¸ng 09/1999 lùc l­îng gi÷ g×n hoµn b×nh cña LHQ do èt-xtr©y-li-a ®øng ®Çu ®· ®­îc triÓn khai ë §«ng Ti-mo ®Ó kh«i phôc l¹i t×nh h×nh an ninh ë ®©y: “Th¸ng 10/1999 Héi nghÞ HiÖp th­¬ng nh©n d©n In-®«-nª-xi-a ®· chÝnh thøc c«ng nhËn kÕt qu¶ cuéc tr­ng cÇu d©n ý cña §«ng Ti-mo. §iÒu nµy ®· më ®­êng cho Héi ®ång B¶o an LHQ thµnh lËp chÝnh phñ L©m thêi nµy sÏ ho¹t ®éng trªn l·nh thæ §«ng Ti-mo cho ®Õn ngµy §«ng Ti-mo tuyªn bè ®éc lËp, gióp l·nh thæ h¬n 700 ngh×n d©n nµy x©y dùng hÖ thèng ph¸p luËt, toµn ¸n, c¶nh s¸t, qu©n ®éi ®µo t¹o c¸n bé gi¸o dôc, y tÕ…”(bµi “§«ng Ti-mo – con ®­êng x©y dùng cßn nhiÒu gËp ghÒnh”, T« Minh, b¸o “Nh©n D©n”, sè ra ngµy 22/03/2002) Thµnh viªn ChÝnh phñ l©m thêi cã mét sè ng­êi §«ng Ti-mo lµ l·nh ®¹o c¸c phong trµo ®ßi ®éc lËp tr­íc kia nh­ «ng Gi«-sª Ra-mèt H«t-ta, thµnh viªn ChÝnh phñ phô tr¸ch v©n ®Ò ®èi ngo¹i. II. C¸c b­íc ®i trªn con ®­êng tiÕn tíi ®éc lËp BÇu cö Quèc héi – b­íc ®i ®Çu tiªn trªn con ®­êng h­íng tíi mét quèc gia ®éc lËp. Ngµy 30/08/2001 “425 ngh×n cö tri trong tæng sè 800 ngh×n d©n cña §«ng Ti-mo ®i bá phiÕu bÇu ra c¬ quan lËp ph¸p ®Çu tiªn trong lÞch sö cña vïng ®Êt nµy. §©y cã thÓ coi lµ b­íc ®i ®Çu tiªn cña §«ng Ti-mo trªn con ®­êng trë thµnh mét quèc gia ®éc lËp” (bµi “Thêi ®iÓm chÝnh trÞ quan träng ë §«ng Ti-mo”, M¹nh T­êng, in trªn b¸o “Q§ND”, ngµy 30/08/2002) Sau h¬n 400 n¨m d­íi ¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Bå §µo Nha vµ 24 n¨m trong thµnh phÇn cña In-®«-nª-xi-a, cuéc tr­ng cÇu d©n ý th¸ng 8/1999 ®· kÕt thóc víi quyÕt ®Þnh cña ng­êi d©n r»ng §«ng Ti-mo sÏ ®i con ®­êng riªng cña m×nh. ThÕ nh­ng trªn thùc tÕ §«ng Ti-mo vÉn ch­a cã mét chÝnh quyÒn thùc sù mµ n»m d­íi sù qu¶n lý cña LHQ. Sau khi qu©n ®éi In-®«-nª-xi-a rót khái §«ng Ti-mo, kho¶ng trèng quyÒn lùc ë ®©y t¹m thêi tr¸m lÊp b»ng sù ®iÒu hµnh cña chÝnh quyÒn l©m thêi §«ng Ti-mo do LHQ lËp ra. VÊn ®Ò an ninh ®­îc giao hoµn toµn cho qu©n ®éi g×n gi÷ hoµn b×nh LHQ gåm 8000 ng­êi do èt-xtr©y-li-a ®øng ®Çu. Theo tho¶ thuËn gi÷a c¸c chÝnh ®¶ng vµ LHQ, cuéc bÇu cö quèc héi ngµy 30/08/2001 sÏ dÉn ®Õn viÖc h×nh thµnh c¬ quan lËp ph¸p cao nhÊt cña §«ng Ti-mo lµ Quèc héi gåm 93 thµnh viªn ®Ó ®øng ra so¹n th¶o hiÕn ph¸p, chÝnh thøc tuyªn bè sù ra ®êi cña mét quèc gia míi trªn thÕ giíi víi tªn gäi §«ng Ti-mo: “ChÝnh v× thÕ, mÆc dï trong giai ®o¹n chuyÓn tiÕp nh­ng tham gia cuéc ®ua vµo Quèc héi ®Çu tiªn cña §«ng Ti-mo cã tíi 16 chÝnh ®¶ng víi nh÷ng c­¬ng lÜnh tranh cö vµ ®Þnh h­íng chÝnh trÞ rÊt kh¸c nhau. Kh«ng mét lùc l­îng chÝnh trÞ nµo muèn ®øng ngoµi giai ®o¹n ®Æc biÖt quan träng nµy ®èi víi t­íng lai cña §«ng Ti-mo” (bµi “Thêi ®iÓm chÝnh trÞ quan trong ë §«ng Ti-mo”, M¹nh T­êng, b¸o Q§ND, sè ra ngµy 30/08/2001). §èi víi vïng ®Êt chØ cã 800 ngh×n d©n, sè l­îng c¸c chÝnh ®¶ng tham gia tranh cö nh­ vËy qu¶ lµ con sè qu¸ lín. Trªn thùc tÕ nã ®· gÇy kh«ng Ýt sù thÊt väng cho ng­êi d©n trong sù lùa chän c¸c øng cö viªn bëi ë §«ng Ti-mo cã tíi 55% tæng sè ng­êi lín kh«ng biÕt ch÷. ChØ riªng viÖc h­íng dÉn cho hä ph­¬ng thøc ®i bá phiÕu thÕ nµo còng ®· lµ mét th¸ch thøc víi nh÷ng nh©n viªn theo dâi bÇu cö. Trong sè nh÷ng lùc l­îng chÝnh tÞ næi lªn trªn hÕt ë §«ng Ti-mo lµ MÆt trËn gi¶i phãng §«ng Ti-mo FRETILIN. Nh÷ng th¨m dß d­ luËn tr­íc bÇu cö cho thÊy ®¶ng nµy ch¾c ch¾n sÏ vÒ nhÊt. Kh«ng nh÷ng thÕ c¸c thñ l×nh cña FRETILIN ®Òu kh¼ng ®Þnh r»ng ®¶ng nµy sÏ chiÕm Ýt nhÊt 60/93 ghÕ cña Quèc héi míi ®ñ søc ®Ó tù m×nh ®øng ra so¹n th¶o HiÕn Ph¸p míi vµ lËp ChÝnh phñ míi. LËp luËn cña hä kh«ng ph¶i kh«ng cã c¬ së. ThÕ m¹nh mµ kh«ng mét ®æi thñ chÝnh trÞ nµo cña FRETILIN cã ®­îc chÝnh lµ qu¸ khø cña ®¶ng nµy. Cho ®Õn tr­íc cuéc tr­ng cÇu d©n ý, ®a sè ng­êi d©n §«ng Ti-mo chØ biÕt ®Õn FRETILIN bëi ®©y lµ lùc l­îng duy nhÊt ®øng ra ®ßi cho §«ng Ti-mo vµo thêi ®iÓm tr­íc bÇu cö. Víi thÕ m¹nh lµ hµnh trang qu¸ khø vµ ®éi ngò ®¶ng viªn ®«ng ®¶o tíi 270 ngh×n ng­êi. FRETILIN thùc sù kh«ng cã ®èi thñ. §èi víi c¸c chÝnh ®¶ng kh¸c, nh­ ®¶ng D©n chñ- X· héi (PSD) vµ ®¶ng D©n chñ §«ng Ti-mo (PD), cuéc bÇu cö Quèc héi chØ lµ cuéc tËp d­ît ®Ó chuÈn bÞ cho c¸c trËn thö søc chóng t«i trong t­¬ng lai. Cã ý kienÐ cho r»ng c¸c chÝnh ®¶ng nµy ®Òu ®· chËp nhËn vai trß thø yÕu cña m×nh trong Quèc héi tr­¬ng lai ®Ó tÝnh ®Õn nh÷ng môc tiªu xa h¬n. Thñ lÜnh cña ®¶ng PD lµ F. A-rau-gi-«, cùu tØnh tr­ëng §«ng Ti-mo tr­íc ®©y c«ng khai thõa nhËn r»ng ®¶ng cña «ng may m¾n l¾m còng vÒ thø ba. ¤ng A-rau-gi-« hy väng r»ng víi sù hËu thuÉn tõ tÇng líp thanh niªn míi lín, ®¶ng «ng sÏ cã cí héi giµnh chiÕn th¸ng trong t­¬ng lai. Nh­ vËy Quèc héi míi cña §«ng Ti-mo ch¾c ch¾n sÏ chØ cã ®¹i diÖn cña 3 chÝnh ®¶ng lµ FRETILIN, PD vµ PSD. §a sè c¸c ®¶ng cßn l¹i sÏ kh«ng thu ®­îc sè phiÕu tèi thiÓu cÇn thiÕt ®Ó cã ch©n trong Quèc héi: “Víi cuéc bÇu cö Quèc héi ngµy 30/08/2001, ng­êi ta hy väng r»ng sau nh÷ng n¨m dµi bÊt æn, sù kiÖn nµy sÏ t¹o c¬ së ®Ó chÊm døt nh÷ng xung ®ét vµ thï ®Þch ®· kÐo dµi trong nhiÒu thËp kû qua trªn m¶nh ®Êt nµy, gãp phÇn t¹o sù æn ®Þnh cho khu vùc” (bµi “Thêi ®iÓm chÝnh trÞ quan trong ë §«ng Ti-mo”, M¹nh T­êng, in trªn b¸o “Q§ND”, ngµy 30/08/2001). BÇu cö tæng thèng §«ng Ti-mo - b­íc cuèi cïng ®i tíi ®éc lËp. Cuéc bÇu cö tæng thèng ®Çu tiªn ë §«ng Ti-mo diÔn ra trong bÇu kh«ng khÝ kh¸ b×nh lÆng, tr¸i ng­îc h¼n víi sù huyªn n¸o cña “mét ngµy héi lín d©n téc”, nh­ bao dù ®o¸n tr­íc ®ã. Sù trÇm l¾ng Êy cã thÓ lµ do kÕt qu¶ thÊy tr­íc cña cuéc bÇu cö tæng thèng ®Çu tiªn trong lÞch sö, nh­ng rÊt cã thÓ ®aya chØ lµ “®éng t¸c cuèi cïng’ trªn tiÕn tr×nh h­íng tíi nÒn ®éc lËp ®Çy ®ñ cña §«ng Ti-mo ®· ®­îc kh¼ng ®Þnh sau cuéc tr­ng cÇu d©n ý n¨m 1999: “BÇu cö Tæng thèng lµ cuéc bÇu cö cuèi cïng trong ba cuéc bá phiÕu quan träng cña ng­êi d©n §«ng Ti-mo h­íng tíi mét nÒn d©n téc hoµn toµn gÇn hai n¨m qua” (bµi “B­íc cuèi cïng ®i tíi ®éc lËp”, D­¬ng Hµ, b¸o “Quèc tÕ”, sè ra ngµy 18/04/2001) Ngµy 30/08/1999, 78% ng­êi d©n §«ng Ti-mo tham gia tr­ng cÇu d©n ý ®· t¸n thµnh nÒn ®éc lËp t¸ch khái In-®«-nª-xi-a. Trßn mét n¨m sau ®ã cö tri §«ng Ti-mo l¹i bÇu ra Quèc héi, c¬ quan lËp ph¸p ®Çu tiªn trong lÞch sö §«ng Ti-mo. Nay kho¶ng 439 ngh×n trong sè 800 ngh×n d©n §«ng Ti-mo l¹i ®i bá phiÕu ®Ó lùa chän vÞ Tæng thèng ®Çu tiªn trong lÞch sö cña §«ng Ti-mo ®éc lËp. “Ch¹y ®ua vµo chiÕc ghÕ Tæng thèng §«ng Ti-mo chØ cã hai øng cö viªn ®ã lµ «ng Xa-na-na Gusmao, 56 tuæi – Thñ lÜnh phong trµo ®Êu giµnh ®éc lËp cho §«ng Ti-mo bµ «ng Phê-ran-xÝt-c« Xa-vi-e do A-ma-ran, 66 tuæi- tõng lµ Tæng thèng cña Céng hoµ D©n chñ §«ng Ti-mo trong 9 ngµy” (bµi võa dÉn). Tr­íc khi vïng nµy trë thµnh mét tØnh cña In-®«-nª-xi-a n¨m 1976. Kh«ng cã g× trë ng¹i khi «ng Gót-ma-«, nhµ chÝnh trÞ kú cùu vµ lµ biÓu t­îng suèt h¬n hai m­¬i n¨m qua ®· dÔ dµng ®¸nh b¹i «ng A-man-ran víi sè phiÕu ¸p ®¶o. Cã thÓ nãi cuéc ®êi «ng Gót-ma-« g¾n liÒn víi sè phËn ®Êu tranh giµnh ®éc lËp cho §«ng Ti-mo kÓ tõ khi vïng ®Êt nµy trë thµnh mét tØnh cña In-®«-nª-xi-a 17/06/1976. Trong khi ®ã «ng A-man-ran dï ®· cã 9 ngµy lµm tæng thèng Céng hoµ D©n chñ §«ng Ti-mo song uy tÝn ¶nh h­ëng chÝnh trÞ vÉn kh«ng thÓ so s¸nh víi «ng G¸t-mao. Sù thÊt b¹i cña «ng A-man-ran cã thÓ thÊy tr­íc khi trong cuéc bÇu cö Quèc héi lËp hiÕn ®Çu tiªn th¸ng 8/2001, ®¶ng cña «ng chØ giµnh ®­îc vÎn vÑn cã 8% sè phiÕu bÇu. XuÊt hiÖn tr­íc èng kÝnh Ca-mª-ra truyÒn h×nh trong lÔ khai m¹c bÇu cö, «ng A-man-ran tuyªn bè thùc thµ r»ng «ng tham gia øng cö ch¼ng qua chØ lµ ®Ó giµnh 440 ngh×n cö tri §«ng Ti-mo cã c¬ héi lùa chän mµ th«i. Víi t­ c¸ch lµ tæng thèng cña G¸t-mao sÏ “chñ tr× buæi lÔ long träng chÝnh thøc tuyªn bè §«ng Ti-mo trë thµnh quèc gia ®éc lËp vµo ngµy 20/05/2002 víi sù hiÖn diÖn cña nhiÒn quan kh¸ch quèc tÕ, trong ®ã ®¸ng chó ý lµ Tæng thèng In-®«-nª-xi-a cña Su-c¸c-n«-pu-ti Mª-ga-o¸t-ti” (bµi võa dÉn). NiÒm phÊn khÝch giµnh ®­îc ®éc lËp cña ng­êi d©n §«ng Ti-mo ®­êng nh­ ®· l¾ng dÞu tr­íc nh÷ng nçi lo toan cuéc sèng th­êng nhËt. Lµ l·nh tô cña phong trµo ®Êu tranh giµnh ®éc lËp §«ng Ti-mo, nh­ng cã rÊt nhiÒu ng­êi ®Æt ra c©u hái liÖu «ng G¸t-mao sÏ l·nh ®¹o ®Êt n­íc nh­ thÕ nµo trong buæi s¬ khai nµy. Tuy cã nguån tµi nguyªn dÇu löa ®¸ng gi¸, song phÇn lín d©n sè §«ng Ti-mo mï ch÷ vµ sèng d­íi møc nghÌo khæ. Kh«ng Ýt ng­êi d©n §«ng Ti-mo håi hép tr«ng chê «ng G¸t- mao ®­a ra khÈu hiÖu “t¨ng tr­ëng kinh tÕ lµ ­u tiªn hµng ®Çu” mµ «ng cam kÕt khi tranh cö tæng thèng. Cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp kÐo dµi còng g©y ra nh÷ng chia rÏ kh«ng Ýt ë §«ng Ti-mo. NhiÒu lùc l­îng phong trµo ®Êu tranh ®· h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn ë §«ng Ti-mo trong nh÷ng n¨m qua nay ®· trë thµnh nh÷ng lùc l­îng ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ë §«ng Ti-mo. Lµ mét ®Êt n­íc chØ cã kho¶ng 800 ngh×n d©n song §«ng Ti-mo l¹i cã tíi 16 chÝnh ®¶ng tham gia bÇu cö Quèc héi n¨m 2001. C¸c ®¶ng ph¶i chÝnh trÞ theo xu h­íng ®a d¹ng lµ tÝn hiÖu cho thÊy sù s«i ®éng cña chÝnh tr­êng §«ng Ti-mo trong t­¬ng lai. Sau bao nhiªu n¨m th¨ng trÇm vµ biÕn thiªn, §«ng Ti-mo còng ®· hoµn thµnh thñ tôc cuèi cïng ®Ó trë thµnh mét quèc gia ®éc lËp míi ë khu vùc §«ng Nam ¸. Kh«ng chØ ng­êi d©n §«ng Ti-mo mµ c¸c n­íc §«ng Nam ¸ ®ang hy väng, ®iÒu ®ã sÏ gióp chÊm døt mét ®iÓm nãng kÐo dµi, mang l¹i m«i tr­êng æn ®Þnh vµ hîp t¸c cho c¶ khu vùc. III. §«ng Ti-mo – quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi §«ng Ti-mo tuyªn bè ®éc lËp, nhµ n­íc non trÎ §«ng Ti-mo ra ®êi. R¹ng s¸ng ngµy 20/05/2002 t¹i Di-li, Chñ tÞch quèc héi §«ng Ti-mo Ph.Gu-tª-ret ®· tuyªn bè thµnh lËp n­íc Céng hoµ D©n chñ §«ng Ti-mo tr­íc sù chøng kiÕn cña hµng chôc ngh×n ng­êi d©n §«ng Ti-mo vµ c¸c quan kh¸ch n­íc ngoµi. L¸ cê ba mµu ®en-®á-vµng cña §«ng Ti-mo ®­îc kÐo lªn thay cê cña LHQ. Tæng th­ ký LHQ C«-phi-an-na, kho¶ng 13 nguyªn thñ quèc gia, trong ®ã cã Tæng thèng In-®«-nª-xi-a Su-c¸c-n«-pu-ti Me-ga-o¸t-ti vµ h¬n 600 ®¹i biÓu cña 92 quèc gia ®· tíi Di-li chøng kiÕn lÔ tuyªn bè ®éc lËp cña quèc gia trÎ nhÊt thÕ giíi “Thñ t­íng Ma-ri-an-ca-ti-ri ®· tuyªn bè thµnh lËp chÝnh phñ gåm 24 thµnh viªn. Quèc héi cña §«ng Ti-mo häp phiªn ®Çu tiªn phª chuÈn ®¬n xin gia nhËp LHQ do Tæng thèng