Chương 1, chúng tôi trình bày khái quát các quan điểm về cấu tạo từ, các
loại từ ghép, phân biệt rạch ròi sự khác biệt giữa từ ghép láy nghĩa với từ láy.
Chương 2, chúng tôi trình bày từ ghép láy nghĩa ở phương diện cấu tạo và
cơ cấu nghĩa. Về cấu tạo, chúng tôi chỉ ra đặc điểm hình thức của từ ghép láy nghĩa
ở phương diện từ nguyên thể và từ biến thể. Về nghĩa, chúng tôi nêu ra hai loại, đó
là từ ghép lặp nghĩa hoàn toàn và lặp một số nét nghĩa.
Chương 3, chúng tôi xét từ ghép láy nghĩa từ nguồn gốc ngôn ngữ để thấy
được quá trình tiếp biến ngôn ngữ trong tiếng Việt. Sự hài hòa ngôn ngữ bắt nguồn
từ văn hóa hòa hợp giữa các dân tộc, giữa các vùng miền, giữa quá khứ và hiện tại.
Sự ghép nghĩa trên cơ sở tương đồng giữa các yếu tố tạo nên từ ghép láy nghĩa thể
hiện tư duy cặp đôi, tư duy biện chứng của người Việt.
26 trang |
Chia sẻ: Trịnh Thiết | Ngày: 06/04/2024 | Lượt xem: 117 | Lượt tải: 0
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Báo cáo Tóm tắt Đặc điểm từ ghép láy nghĩa và việc ứng dụng dạy học trong nhà trường, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
QUỸ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
BÁO CÁO TÓM TẮT ĐỀ TÀI
KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
ĐẶC ĐIỂM TỪ GHÉP LÁY NGHĨA VÀ VIỆC
ỨNG DỤNG DẠY HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Mã số: B2017-DDN3-12
Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Lê Đức Luận
Đà Nẵng, 5/2019
1
DANH SÁCH NHỮNG THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
VÀ ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH
A. Danh sách những thành viên tham gia nghiên cứu đề tài:
1. PGS.TS. Lê Đức Luận, Khoa Ngữ Văn, Đại học Sư phạm, ĐHĐN.
2. Ths. Phạm Ngọc Đoan, Báo Đà Nẵng, nghiên cứu sinh ngôn ngữ.
3. Ths. Hồ QuáchTriều Đổng: UBND xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh QN.
4. Ths. Trần Thị Hiền: Trường Quốc tế Hoa Kì APU, Đà Nẵng.
B. Đơn vị phối hợp chính
1. Đại học khoa học và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
2. Viện Từ điển học và Bách khoa thư.
MỤC LỤC
Mở đầu 5
Chương 1. Khái quát về từ và từ ghép tiếng Việt 6
1.1. Lược khảo quan niệm về từ tiếng Việt 6
1.2. Phân biệt từ ghép với cấu trúc ngữ tiếng Việt 7
1.3. Phân biệt từ ghép đẳng lập và từ ghép láy nghĩa tiếng Việt 7
Chương 2. Đặc điểm cấu tạo và cơ cấu nghĩa của từ ghép láy nghĩa 8
2.1. Đặc điểm cấu tạo 8
2.2. Các dạng hợp nghĩa của từ ghép láy nghĩa 10
Chương 3. Tiếp biến ngôn ngữ và đặc trưng tư duy của người Việt trong
từ ghép láy nghĩa 12
3.1. Tiếp biến ngôn ngữ xét từ nguồn gốc tiếng 12
3.2. Đặc điểm tư duy của người Việt trong từ ghép láy nghĩa 15
Chương 4. Dạy học từ ghép láy nghĩa trong nhà trường 16
4.1. Phân tích cấu trúc nghĩa trong từ ghép láy nghĩa 16
4.2. Phân biệt từ đồng nghĩa với từ đồng âm khác nghĩa trong từ ghép láy
nghĩa 18
Kết luận và kiến nghị 20
2
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Đơn vị: Đại học Đà Nẵng
THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1. Thông tin chung:
- Tên đề tài: Đặc điểm từ ghép láy nghĩa và việc ứng dụng dạy học trong
nhà trường
- Mã số: B 2017-DDN3-12
- Chủ nhiệm: PGS.TS Lê Đức Luận
- Thành viên tham gia:
1.Ths. Phạm Ngọc Đoan, Báo Đà Nẵng, nghiên cứu sinh ngôn ngữ.
2. Ths. Hồ QuáchTriều Đổng: UBND xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh
QN.
3. Ths. Trần Thị Hiền: Trường Quốc tế Hoa Kì APU, Đà Nẵng.
- Cơ quan chủ trì: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
- Thời gian thực hiện: từ tháng 6 năm 2017 đến tháng 5 năm 2019
2. Mục tiêu:
Đề tài nhằm phục vụ cho công việc giảng dạy trong trường đại học và phổ
thông. Nghiên cứu từ ghép đẳng nghĩa nhằm góp phần phân biệt rõ các loại từ
ghép, xác định sự khác biệt giữa từ láy ghép nghĩa và từ láy, giúp cho giáo viên và
học sinh phân tích nghĩa của loại từ nghép này trong văn bản sách giáo khoa.
3. Tính mới và sáng tạo:
- Tính mới: Nghiên cứu toàn diện, có hệ thống từ ghép láy nghĩa và có
những kiến giải riêng so với những công trình nghiên cứu về từ ghép, trong đó có
từ ghép láy nghĩa.
- Tính sáng tạo: Xác định từ nghép láy nghĩa từ tiếp xúc ngôn ngữ giữa
các dân tộc, giữa các địa phương, giữa hiện tại và quá khứ trong tiến trình lịch sử
tiếng Việt. Vận dụng ngữ liệu từ ghép láy nghĩa vào dạy học ở trường phổ thông.
4. Kết quả nghiên cứu:
Chương 1, chúng tôi trình bày khái quát các quan điểm về cấu tạo từ, các
loại từ ghép, phân biệt rạch ròi sự khác biệt giữa từ ghép láy nghĩa với từ láy.
Chương 2, chúng tôi trình bày từ ghép láy nghĩa ở phương diện cấu tạo và
cơ cấu nghĩa. Về cấu tạo, chúng tôi chỉ ra đặc điểm hình thức của từ ghép láy nghĩa
ở phương diện từ nguyên thể và từ biến thể. Về nghĩa, chúng tôi nêu ra hai loại, đó
là từ ghép lặp nghĩa hoàn toàn và lặp một số nét nghĩa.
Chương 3, chúng tôi xét từ ghép láy nghĩa từ nguồn gốc ngôn ngữ để thấy
được quá trình tiếp biến ngôn ngữ trong tiếng Việt. Sự hài hòa ngôn ngữ bắt nguồn
từ văn hóa hòa hợp giữa các dân tộc, giữa các vùng miền, giữa quá khứ và hiện tại.
Sự ghép nghĩa trên cơ sở tương đồng giữa các yếu tố tạo nên từ ghép láy nghĩa thể
hiện tư duy cặp đôi, tư duy biện chứng của người Việt.
Chương 4, chúng tôi dựa vào đặc điểm ngữ liệu phân tích cấu trúc nghĩa
trong từ ghép láy nghĩa. Thứ nhất là phân tích nghĩa của từng hình vị và nghĩa tổng
thể của trong từ ghép láy nghĩa. Thứ hai là phân tích nghĩa sắc thái và bổ sung của
4
INFORMATION ON RESEARCH RESULTS
1. General information:
Project title: Characteristics of compound words repeat meaning and the
application of teaching in schools
Code number: B 2017-DDN3-12
Coordinator: Associate Professor Ph.D Lê Đức Luận
Implementing institution: University of Education, Danang University
Duration: from 6/2017 to 5/2019
2. Objective(s):
The topic is to serve the teaching work in universities and high schools. Study
isomorphic compound words to contribute to clearly distinguish between types of
compound words and determine the difference between compound word repeat
meaning and compound word repeat syllable, helping teachers and students
analyze the meaning of this term in textbooks.
3. Creativeness and innovativeness:
-Creativeness: Comprehensive research, systematic from compound repeat
meaning and having specific interpretations compared to research works on
compound words, including compound words repeat meaning.
-innovativeness: Identify the compound word repeat meaning from contact
between nations, between localities, between the present and the past in the history
of Vietnamese language.
4. Research results:
Chapter 1, we present an overview of the concepts of word structure, types of
compound words, clearly distinguish the difference between compound word
repeat meaning and reduplicative word.
Chapter 2, we present the compound word meaning in terms of structure word and
meaning structure. In terms of structure, we show the formal characteristics of
compound words repeat meaning in terms of original and variations. In terms of
meaning, we raise two types, which are compound words completely repeat
meaning and repeat some meanings.
Chapter 3, we consider the compound word meaning from the language origin to
see the contact and transformation of language in Vietnamese. Language harmony
derives from cultural harmony between peoples, between regions, between past
and present. The compound mean on the basis of similarities between the elements
that make up compound word repeat meaning expresses the couple's thinking,
dialectic thinking of the Vietnamese.
Chapter 4, we rely on the linguistic characteristics for analyze meaning structure in
the compound word repeat meaning. The first is analyzing the meaning of each
morpheme and the overall meaning of the compound word repeat meaning. The
second is analyze the nuanced and complementary meaning of this type of
compound word. In particular, we give groups synonyms of compound word repeat
5
meaning and distinguish word synonyms with word homonyms different meanings
in compound words repeat meaning.
5. Products:
- The report summation the topic.
- The article “The elements structuring in compound word repeat meaning” is
published in the June 2019 issue of "Language and Life".
6. Effects, transfer alternatives of reserach results and applicability:
- Effects: The topic shows the characteristics of compound words repeat meaning,
distinguishing them from different types of compound words mean and
reduplicative word.
- Transfer alternatives of reserach results and applicability: This topic will be
publicly announced and will be published in monographs book, help with the
teaching of compound words in general and in compound words repeat meaning in
particular at universities and high schools.
Da nang, day 25 month 09
year 2019
Agency in charge
(sign, full name and seal)
Project leader
(sign, full name)
LÊ ĐỨC LUẬN
6
MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài
Lâu nay, việc quan niệm thế nào là từ ghép láy nghĩa hoặc lặp nghĩa vẫn
có những ý kiến khác nhau trong các nhà ngữ học. Trước tình hình nghiên cứu cấu
tạo từ và đặc biệt là từ láy nghĩa còn có nhiều vấn đề còn mâu thuẫn, chưa thống
nhất khiến việc nghiên cứu từ láy nghĩa một cách cụ thể, chuyên sâu là một vấn đề
cấp thiết.
Từ việc tiếp thu các công trình nghiên cứu về từ ghép tiếng Việt nói
chung và từ ghép láy nghĩa nói riêng, tác giả phân tích các đặc trưng cấu trúc và cơ
chế nghĩa của loại từ ghép láy nghĩa. Đề tài nhằm nghiên cứu chi tiết hơn, cụ thể
hơn về từ ghép láy nghĩa, đưa ra những kiến giải riêng biệt. Đề tài nhằm phục vụ
cho công việc giảng dạy trong trường đại học và phổ thông.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực đề tài trong và
ngoài nước
2.1. Ngoài nước
a. Nghiên cứu về lí thuyết ngôn ngữ và tiếng Việt: W.L. Chafe (1998),
trong cuốn “Ý nghĩa và cấu trúc ngôn từ”, Nxb GD, H; tác giả bàn đến cấu trúc và
ý nghĩa của từ. Z.S.Harris (2001), trong cuốn “Những phương pháp của ngôn ngữ
học cấu trúc”, Cao Xuân Hạo dịch, Nxb. KHXH, H. đề cập đến mối quan hệ giữa
âm thanh và ý nghĩa, mối quan hệ về nguồn gốc trong lịch sử của ngôn ngữ. L.
Bloomfield đề cập đến từ với tư cách là một đơn vị ngữ pháp và hình vị được coi
như đơn vị cơ sở của ngôn ngữ.
John Lyons (1996), trong Nhập môn ngôn ngữ học lý thuyết, Nxb GD, H.
cho rằng câu được tạo ra bằng hai nguyên tắc kết hợp, một nguyên tắc kết hợp các
hình vị thành “phức thể” mà ta gọi là từ ngữ pháp. F.de. Saussure (1973), Giáo
trình ngôn ngữ học đại cương, Nxb KHXH, H; tác giả đề cập đến hệ thống ngôn
ngữ trong đó có cấp độ từ, mối quan hệ giữa âm và nghĩa.
b. Nghiên cứu về nguồn gốc tiếng Việt: H. Maspero, năm 1912, trong
công trình E’tude sur la phonetique historique de la langue Annamite, Les initiales
(Nghiên cứu ngữ âm lịch sử của tiếng An Nam, Phụ âm đầu) đã cho rằng tiếng
Việt có cùng họ hàng với các ngôn ngữ Thái. Trong khi đó, A.G. Haudricourt, năm
1953, 1954 trong công trình “La palce du Vietnamien dans les langues
Austroasiatigue” và “De L’origine des tons en Vietnamien” chỉ rõ nền tảng Môn-
Khme của tiếng Việt. Năm 1091 trong bài “Vị trí của tiếng Việt trong các ngôn
ngữ Nam Á”, Ngôn ngữ số 1, ông cho rằng “Vị trí của tiếng Việt là ở trong họ
Nam Á giữa nhóm Palaung-Wa ở Tây Bắc và nhóm Môn-Khme ở Tây Nam (tr.19-
22)
Mark J. Alves (2017), Etymological research on Vietnamese with
databases and other digital resources, (Nghiên cứu từ nguyên trong tiếng Việt với
cơ sở dữ liệu và các tài nguyên số khác) In trong “Ngôn ngữ học ở Việt Nam: 30
năm đổi mới và phát triển” (Kỉ yếu hội thảo khoa học Quốc tế, Viện Ngôn ngữ
học, Hà Nội, Nxb. Khoa học Xã hội, tr.183-211). Bài viết này, tác giả tìm hiểu từ
nguyên dựa trên các nghiên cứu các nhánh ngôn ngữ họ hàng với tiếng Việt. Mark
7
J. Alves (2009), Loanwords in Vietnamese (Từ mượn trong Tiếng Việt), in
Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook. Tác giả đề cập
đến các từ vay mượn trong tiếng Việt.
2.2. Trong nước
a. Nghiên cứu cấu tạo từ ghép: Diệp Quang Ban (2005), trong cuốn “Ngữ
pháp tiếng Việt”, Nxb. GD, H; (dùng cho hệ đào tạo từ xa); Diệp Quang Ban,
Hoàng Văn Thung trong cuốn “Ngữ pháp tiếng Việt, Tập Một” (2012), Tái bản lần
thứ 13, Nxb. GD, H. đề cập đến cấu tạo các loại từ ghép, từ láy trong đó có từ ghép
láy nghĩa. Nguyễn Tài Cẩn (1996), Ngữ pháp tiếng Việt (In lần thứ 3), Nxb ĐHQG
Hà Nội; tác giả cho rằng có 3 loại từ ghép: từ ghép nghĩa, từ ghép láy âm, từ ghép
ngẫu kết hay ngẫu hợp. Đỗ Hữu Châu (2007), trong cuốn “Từ vựng ngữ nghĩa
tiếng Việt”, Nxb GD, H; tác giả đề cập đến cấu tạo các loại từ ghép chủ yếu theo
phương diện nghĩa. Nguyễn Thiện Giáp (2011), trong cuốn “Vấn đề từ trong tiếng
Việt”, Nxb. Giáo dục, H. cho rằng vai trò của các hình vị trong từ. Hồ Lê (1976),
Vấn đề cấu tạo từ của tiếng Việt hiện đại, Nxb. KHXH, H; tác giả đề cập đến từ
ghép theo âm và từ ghép theo nghĩa. Đỗ Thị Kim Liên (1999), Ngữ pháp tiếng
Việt, Nxb. Giáo dục, H; tác giả xác định từ láy và từ ghép lặp nghĩa có chỗ không
rõ ràng, nhầm lẫn giữa từ ghép láy nghĩa và từ láy.
b. Nghiên cứu lịch sử từ vựng tiếng Việt: Trần Trí Dõi (2005) trong cuốn
“giáo trình Lịch sử tiếng Việt”, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả đề cập khái
quát về lịch sử nghiên cứu quá trình hình thành tiếng Việt và đặc điểm tiếng Việt
trong các ngôn ngữ Nam Á, Đông Nam Á. Vũ Đức Nghiệu (2011), trong công
trình “Lược khảo lịch sử từ vựng tiếng Việt”, Nxb. Giáo dục, H; tác giả trình bày
rất chi tiết quá trình phát triển tiếng Việt qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt cung
cấp quá trình biến đổi trong từ ghép có yếu tố Hán Việt.
3. Mục tiêu đề tài: Chỉ ra đặc điểm loại từ ghép này về cấu tạo, ngữ
nghĩa, tiếp biến ngôn ngữ và quá trình phát triển từ vựng tiếng Việt. Ứng dụng vào
nghiên cứu, giảng dạy ở nhà trường đại học và phổ thông.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm từ ghép láy nghĩa và việc ứng dụng
giảng dạy ở nhà trường.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Loại từ ghép tiếng Việt đẳng nghĩa và nghiên
cứu một loại từ ghép láy nghĩa.
5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cách tiếp cận: Khảo sát vốn từ tiếng Việt và quá trình phát triển
tiếng Việt trong lịch sử. Khảo sát vốn từ các ngôn ngữ anh em cùng cội nguồn để
tìm ra sự tiếp xúc ngôn ngữ trong từ ghép láy nghĩa.
5.2. Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp miêu tả, phương pháp phân
tích thành tố, phương pháp phân loại, so sánh và đối chiếu, Phương pháp lịch đại
và đồng đại.
6. Hiệu quả khoa học của đề tài: Đề tài nhằm làm rõ hơn về từ ghép
đẳng nghĩa và khảo sát miêu tả từ ghép láy nghĩa. Đề tài này giúp ích cho việc
phân tích giá trị ngữ nghĩa của loại từ ghép này trong dạy học ở trường đại học và
trường phổ thông.
8
7. Bố cục của đề tài: Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài
trình bày kết quả nghiên cứu trong 4 chương sau: Chương 1: Khái quát về từ và từ
ghép tiếng Việt; Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cơ cấu nghĩa của từ ghép láy
nghĩa; Chương 3: Tiếp biến ngôn ngữ và đặc điểm tư duy của người Việt trong từ
ghép láy nghĩa; Chương 4: Dạy học từ ghép láy nghĩa trong nhà trường.
Chương 1: Khái quát về từ và từ ghép tiếng Việt
1.1.Lược khảo quan niệm về từ tiếng Việt
1.1.1.Quan niệm về đơn vị cấu tạo từ ghép và từ tiếng Việt
a.Quan niệm về đơn vị cấu tạo từ ghép: Chúng tôi quan niệm từ theo lí
thuyết hình thái học, nghiên cứu cấu trúc bên trong của từ, quy luật cấu tạo từ.
Theo chúng tôi, hình vị là đơn vị nhỏ nhất của ngữ pháp, có thể bằng hoặc nhỏ hơn
âm tiết. Hình vị tham gia cấu tạo từ.Theo Đỗ Hữu Châu, Theo Hồ Lê, Nguyễn Tài
Cẩn đề cập đến các loại hình vị: hình vị thực và hình vị hư trong cấu tạo từ ghép.
b. Quan niệm về từ: Nhiều nhà ngữ học đã quan niệm về từ và định nghĩa về
từ. Có thể cho rằng “Từ là một đơn vị của ngôn ngữ, gồm một hoặc một số âm tiết,
có ý nghĩa nhỏ nhất, có cấu tạo hoàn chỉnh và được vận dụng tự do để cấu tạo nên
câu.
1.1.2.Các cấp độ từ tiếng Việt
1.1.2.1. Từ đơn: Từ đơn là từ chỉ có một âm tiết. Khi âm tiết không đứng độc
lập mà tham gia vào cấu tạo từ ghép thì nó là một hình vị. Từ đơn là từ cơ sở, nằm
ở lớp từ cơ bản của một ngôn ngữ và từ đây tạo thành từ ghép.
1.1.1.2. Từ ghép:
a. Từ ghép âm: Đây là phương thức ghép hai âm tiết không có nghĩa hoặc mờ
nghĩa hay láy âm mà GS. Cẩn gọi là từ láy âm hoặc lấp láy.
b. Từ ghép nghĩa: Hai yếu tố đều có nghĩa: có hai loại, loại thứ nhất là từ
ghép đẳng lập hay hợp nghĩa: đất nước, ăn nằm, núi sông Loại thứ hai là từ ghép
phân nghĩa hay chính phụ.
1.2. Phân biệt từ ghép với cấu trúc ngữ tiếng Việt
1.2.1. Quan điểm về từ ghép và cụm từ hay ngữ tiếng Việt: Nguyễn Thiện
Giáp cho rằng, “Cụm từ hay từ tố là các tổ hợp bao gồm hai thực từ có quan hệ ngữ
pháp với nhau trở lên. Về quan hệ cú pháp, cụm từ gồm có ba loại: cụm từ đẳng
lập, cụm từ chính phụ và cụm từ chủ vị. Cụm từ đẳng lập còn được gọi là liên hợp;
cụm từ chính phụ còn được gọi là đoản ngữ; cụm từ chủ vị còn được gọi là cú hay
tiểu cú”. Như vậy, quan niệm này, cấu trúc có hai hình vị trở lên là cụm từ; trong
khi đó chúng tôi cho rằng cấu trúc hai hình vị trở lên có quan hệ chặt chẽ, tạo một
khối có nghĩa độc lập thì gọi là từ ghép.
1.2.2. Phân biệt từ ghép với cụm từ tự do và cụm từ cố định tiếng Việt:
Cụm từ tự do là cụm từ có cấu trúc lỏng, nó có thể thay đổi tự do trong lời nói. Còn
ngữ cố định (đơn vị từ vựng) là những tập hợp từ có tính sẵn có, cố định, bắt buộc
và nhỏ nhất để tạo câu. Thành ngữ cũng là một cụm từ mà ý nghĩa của nó không
được tạo thành từ ý nghĩa của các thành tố tạo nên chúng mặc dù chúng ta có thể
biết nghĩa của các thành tố đó. Trái lại, cụm từ cố định thì chúng ta có thể hiểu ý
nghĩa của chúng từ các thành tố tạo ra chúng.
1.3. Khái niệm về từ ghép láy nghĩa tiếng Việt
9
1.3.1. Phân biệt từ ghép đẳng nghĩa với từ ghép láy nghĩa: Từ ghép đẳng
nghĩa còn gọi là từ ghép đẳng lập trong đó các thành tố độc lập với nhau, không
phân biệt chính phụ như từ ghép chính phụ. Từ ghép láy nghĩa nằm trong bộ phận
từ ghép đẳng nghĩa nhưng khác ở chỗ là nếu từ ghép đẳng nghĩa là hai thành tố kết
hợp với nhau tạo nên nghĩa mà có thể nghĩa của chúng không phải là nghĩa của hai
thành tố cộng lại. Trong khi đó từ ghép láy nghĩa thì hai thành tố tạo nên nó trùng
nghĩa hoặc chỉ khác biệt sắc thái, khác biệt một nét nghĩa nào đó trong tổng những
nét nghĩa. Một bộ phận của từ ghép láy nghĩa là giữa các yếu tố không lặp nghĩa
hoàn toàn mà chỉ lặp một số nét nghĩa, trong đó có thể nghĩa của yếu tố ngôn ngữ
này kéo theo nghĩa của yếu tố ngôn ngữ kia. Ví dụ: yếu mềm, “yếu” là tác nhân,
đặc điểm thể trạng và tinh thần dẫn đến “mềm”; ốm đau thì “ốm” dẫn đến đau đớn
và “đau” là do “ốm”
1.3.2. Phân biệt từ ghép láy nghĩa với từ láy: Về hình thức cấu tạo, giữa
chúng chỉ giống nhau về hình thức là láy âm. Nhưng trong từ ghép láy nghĩa là láy
âm ngẫu nhiên, không phải do chủ đích cấu tạo từ. Về nghĩa, hai loại từ này hoàn
toàn khác nhau. Về từ láy hay còn gọi là từ ghép láy âm thì yếu tố ngôn ngữ thứ
hai láy hoàn toàn hoặc láy một phần từ yếu tố ngôn ngữ thứ nhất. Yếu tố ngôn ngữ
thứ hai mang nét nghĩa sắc thái của yếu tố ngôn ngữ thứ nhất. Khi đã tạo nên từ
mới thì nó phân biệt nghĩa với yếu tố ngôn ngữ mà nó sinh ra. Trong khi đó, từ
ghép láy nghĩa hay từ ghép lặp nghĩa thì hai yếu tố ngôn ngữ độc lập, các hình vị
tự do ghép lại với nhau để láy nghĩa, giải thích nghĩa, suy diễn nghĩa.
1.3.3. Quan niệm về từ ghép láy nghĩa: Từ ghép láy nghĩa cũng có thể gọi là
từ ghép lặp nghĩa, chúng tôi gọi là từ ghép giải thích nghĩa. Chúng là hai thành tố
ghép lại với nhau mà cả hai cùng mang nghĩa tương đương hoặc yếu tố này giải
thích nghĩa cho yếu tố kia. Sự giải thích nghĩa là ghép yếu tố ngôn ngữ mới nhưng
lại được sử dụng hiện hành với yếu tố dùng đã quen nhưng lại không thông dụng
nữa để người sử dụng biết nghĩa của yếu tố ngôn ngữ mới. Đây là bộ phận từ ghép
thể hiện khá rõ quá trình tiếp biến ngôn ngữ, sự hợp lưu các yếu tố ngôn ngữ của
các dân tộc anh em, ngôn ngữ cùng cội nguồn, cùng họ Nam Á trong tiếng Việt.
Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cơ cấu nghĩa của từ ghép láy nghĩa
2.1. Đặc điểm cấu tạo
2.1.1. Từ ghép láy nghĩa có hình thức láy âm
a. Láy phụ âm đầu: Phần này, đề tài thống kê các từ ghép láy nghĩa có hình
thức láy phụ âm đầu có đến 201 từ, có thể kể đến một số từ tiêu biểu sau: Bao bọc,
bầu bạn, bó buộc, bồ bịch, bồng bế, bồng bột, buồn bực, cầm cố, câu cú, châm
chích, chầu chực, chất chồng, che chắn, chim chóc, chinh chiến, chơi nhởi, chùa
chiền, cuối cùng, cùng cực, cương cứng [10, 6-211], [36, 5-296]
b. Láy phần vần: Phần này, đề tài thống kê các lừ ghép láy nghĩa có hình thức
láy phần vần đến 87 từ, có thể kể một số từ tiêu biểu sau đây: binh lính, bồi hồi, bối
rối, bơ ngơ, bợ đỡ, bứt rứt, cao ngạo, can gián, cạnh tranh, căng thẳng, cần mẫn,
chán nản, chênh vênh, chi li, chia lìa, chót vót, cương thường, dựng đứng[10,
57-253], [36, 84-342]
10
c. Láy hoàn toàn: Phần này, đề tài thống kê các lừ ghép láy nghĩa có hình thức
láy hoàn toàn.