Quản lý thống nhất và tổng hợp các nguồn thải gây ô nhiễm trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai

Hệthống sông Đồng Nai là một trong hai hệthống sông lớn nhất khu vực phía Nam với lưu vực rộng khoảng 44.612 km2 , liên quan đến 11 tỉnh/thành phốtrên lưu vực với dân số hiện tại khoảng 15 triệu người. Môi trường nước của hệthống sông này đang chịu tác động trực tiếp của các nguồn thải từ116 khu đô thịvới các qui mô khác nhau, 47 khu công nghiệp/khu chếxuất, trên 57.000 cơsởsản xuất công nghiệp với nhiều qui mô khác nhau, 73 bãi rác, hàng nghìn cơsởchăn nuôi qui mô công nghiệp, hàng chục bến cảng và nhiều nguồn thải khác. Nguồn nước hệthống sông Đồng Nai đã có biểu hiện ô nhiễm tại nhiều nơi, đang đe dọa đến sựphát triển kinh tế– xã hội của nhiều địa phương trên lưu vực. Làm thếnào đểquản lý có hiệu quảcác nguồn thải trên là vấn đềbức xúc đặt ra cho các địa phương trên lưu vực. Lưu vực hệthống sông Đồng Nai (Hình 1) là một trong những lưu vực sông lớn của Việt Nam và là lưu vực sông lớn thứhai ởkhu vực phía Nam., bao phủtoàn bộ địa giới hành chánh của các tỉnh Lâm Đồng, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh, Đồng Nai, Tp. HồChí Minh, Bà Rịa – Vũng Tàu và một phần địa giới hành chánh của các tỉnh Đăk Nông, Ninh Thuận, Bình Thuận và Long An (tổng cộng 11 tỉnh, thành có liên quan). Ngoài dòng chính là sông Đồng Nai, trên lưu vực này còn có nhiều phụlưu quan trọng đổnước vào sông Đồng Nai trước khi ra biển nhưsông La Ngà, sông Bé, sông Sài Gòn, sông Vàm Cỏ, cùng với một hệthống sông rạch chằng chịt vùng cửa sông ven biển, trên đó có rừng ngập mặn Cần Giờ– Khu Dựtrữsinh quyển của thếgiới đầu tiên ởViệt Nam. Ngoài vai trò là nguồn cấp nước chính, các tuyến sông hiện đang được khai thác theo nhiều mục tiêu, trong đó đặc biệt chú ý là các công trình hồchứa phục vụcho mục tiêu thủy điện và thủy lợi, như: Đơn Dương (Đa Nhim), Đại Ninh, TrịAn, Thác Mơ, Cần Đơn, Srok Phu Mieng, Dầu Tiếng.

pdf13 trang | Chia sẻ: lvbuiluyen | Lượt xem: 2016 | Lượt tải: 2download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Quản lý thống nhất và tổng hợp các nguồn thải gây ô nhiễm trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 9,Moâi Tröôøng &Taøi Nguyeân -2006 Trang 5 QUẢN LÝ THỐNG NHẤT VÀ TỔNG HỢP CÁC NGUỒN THẢI GÂY Ô NHIỄM TRÊN LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG ĐỒNG NAI Huỳnh Thị Minh Hằng(1), Nguyễn Thanh Hùng(1), Nguyễn Văn Dũng(2) (1) Viện Môi trường và Tài nguyên – ĐHQG-HCM (2) Cục Bảo vệ Môi trường, Bộ TN&MT TÓM TẮT : Báo cáo này đề cập đến những vấn đề bức xúc về môi trường nước trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai, nhận diện và sơ bộ đánh giá các nguồn thải gây ô nhiễm chính trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai; cơ sở xây dựng và đề xuất các tiêu chí phân loại, đánh giá các nguồn thải trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai và áp dụng tiêu chí đó để đánh giá thử cho một số nguồn thải tiêu biểu trên lưu vực. Phần cuối của bài báo là những ý tưởng chính nhằm phát triển chiến lược quản lý tổng hợp các nguồn thải gây ô nhiễm trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai hướng đến mục tiêu phát triển bền vững toàn lưu vực. 1. KHÁI QUÁT VỀ LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG ĐỒNG NAI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG BỨC XÚC Ở LƯU VỰC Hệ thống sông Đồng Nai là một trong hai hệ thống sông lớn nhất khu vực phía Nam với lưu vực rộng khoảng 44.612 km2, liên quan đến 11 tỉnh/thành phố trên lưu vực với dân số hiện tại khoảng 15 triệu người. Môi trường nước của hệ thống sông này đang chịu tác động trực tiếp của các nguồn thải từ 116 khu đô thị với các qui mô khác nhau, 47 khu công nghiệp/khu chế xuất, trên 57.000 cơ sở sản xuất công nghiệp với nhiều qui mô khác nhau, 73 bãi rác, hàng nghìn cơ sở chăn nuôi qui mô công nghiệp, hàng chục bến cảng và nhiều nguồn thải khác. Nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai đã có biểu hiện ô nhiễm tại nhiều nơi, đang đe dọa đến sự phát triển kinh tế – xã hội của nhiều địa phương trên lưu vực. Làm thế nào để quản lý có hiệu quả các nguồn thải trên là vấn đề bức xúc đặt ra cho các địa phương trên lưu vực. Lưu vực hệ thống sông Đồng Nai (Hình 1) là một trong những lưu vực sông lớn của Việt Nam và là lưu vực sông lớn thứ hai ở khu vực phía Nam., bao phủ toàn bộ địa giới hành chánh của các tỉnh Lâm Đồng, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh, Đồng Nai, Tp. Hồ Chí Minh, Bà Rịa – Vũng Tàu và một phần địa giới hành chánh của các tỉnh Đăk Nông, Ninh Thuận, Bình Thuận và Long An (tổng cộng 11 tỉnh, thành có liên quan). Ngoài dòng chính là sông Đồng Nai, trên lưu vực này còn có nhiều phụ lưu quan trọng đổ nước vào sông Đồng Nai trước khi ra biển như sông La Ngà, sông Bé, sông Sài Gòn, sông Vàm Cỏ, cùng với một hệ thống sông rạch chằng chịt vùng cửa sông ven biển, trên đó có rừng ngập mặn Cần Giờ – Khu Dự trữ sinh quyển của thế giới đầu tiên ở Việt Nam. Ngoài vai trò là nguồn cấp nước chính, các tuyến sông hiện đang được khai thác theo nhiều mục tiêu, trong đó đặc biệt chú ý là các công trình hồ chứa phục vụ cho mục tiêu thủy điện và thủy lợi, như: Đơn Dương (Đa Nhim), Đại Ninh, Trị An, Thác Mơ, Cần Đơn, Srok Phu Mieng, Dầu Tiếng. Hạ lưu các sông Đồng Nai và Sài Gòn, sông Nhà Bè – Lòng Tàu – Soài Rạp, sông Thị Vải,… là điều kiện rất thuận lợi để phát triển các cảng nước sâu. Điều đó cho thấy lưu vực hệ thống sông Đồng Nai có tầm quan trọng đặc biệt trong phát triển kinh tế – xã hội của cả khu vực miền Đông Nam bộ nói riêng và khu vực phía Nam nói chung. Bên cạnh đó lưu vực này còn có một hệ sinh thái đa dạng, tài nguyên môi trường phong phú cần được bảo tồn nhằm đảm bảo cho sự phát triển lâu bền. Vùng hạ lưu của lưu vực là vùng tập trung phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ và đô thị hóa mạnh nhất trong hệ thống các vùng kinh tế lớn của Việt Nam mà trọng tâm là Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (VKTTĐPN), bao gồm: Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu. Đây là vùng được xem như một vùng kinh tế giàu tiềm năng, vùng kinh tế động lực mạnh hàng đầu của Việt Nam hiện nay và trong nhiều năm tới. Science & Technology Development, Enviroment &Resources, Vol..9 - 2006 Trang 6 Hình 1. Lưu vực hệ thống sông Đồng Nai và dải phụ cận ven biển Đông. Dân số trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai hiện có khoảng 15 triệu người với tỷ lệ dân số đô thị hóa bình quân toàn lưu vực khoảng 51%. Trên toàn lưu vực hiện có 116 khu đô thị với các qui mô khác nhau, bao gồm 4 thành phố trực thuộc tỉnh, 19 quận nội thành của Thành phố Hồ Chí Minh, 8 thị xã và 85 thị trấn. Tính đến tháng 1/2005 trên lưu vực đã có 47 khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất (KCX) chính thức đi vào hoạt động, tập trung chủ yếu ở khu vực hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai. Riêng 4 tỉnh/thành phố thuộc VKTTĐPN cũ đã có 44 KCN và KCX được cấp phép thành lập (TPHCM có 13 khu, Đồng Nai có 16 khu, Bình Dương có 9 khu, Bà Rịa – Vũng Tàu có 6 khu) với tổng diện tích là 12.000 ha; đã cho thuê được 5.104 ha (chiếm 42,5% diện tích), thu hút được 2.068 dự án đầu tư đã đi vào hoạt động. Hệ thống sông Đồng Nai giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội của 11 tỉnh, thành phố có liên quan đến lưu vực. Hệ thống này vừa là nguồn cung cấp nước cho sinh hoạt và hầu hết các hoạt động kinh tế trên lưu vực nhưng đồng thời cũng vừa là môi trường tiếp nhận và vận chuyển các nguồn đổ thải trên lưu vực; vừa là điều kiện để khai thác mặt nước cho nuôi trồng thủy sản, giao thông vận tải thủy, du lịch,.. nhưng đồng thời cũng là môi trường tiếp nhận các chất thải dư thừa và sự cố môi trường từ chính các hoạt động đó; vừa là điều kiện để khai thác cát cho xây dựng nhưng vừa là nơi tiếp nhận trực tiếp các hậu quả môi trường do khai thác cát quá mức; vừa là điều kiện để chống xâm nhập mặn nhưng cũng vừa là yếu tố thúc đẩy sự lan truyền mặn vào sâu trong nội đồng. Có thể nói rằng, trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai đang diễn ra những mâu thuẩn hết sức gay gắt giữa các mục tiêu khai thác, sử dụng nguồn nước để phát triển kinh tế – xã hội hiện tại với các mục tiêu quản lý, bảo vệ nguồn nước để sử dụng lâu bền. Mâu thuẫn này đang có chiều hướng ngày càng nghiêm trọng hơn trong quá trình đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa trên lưu vực. Chức năng cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất công nghiệp vốn là chức năng quan trọng hàng đầu của hệ thống sông Đồng Nai, hiện đang bị đe dọa trực tiếp bởi các hoạt động của chính các khu đô thị và khu công nghiệp trên lưu vực, bởi các chất thải đang được đổ hầu như trực tiếp, vào nguồn nước. Chính vì vậy, việc tăng cường và nâng cao năng lực và hiệu quả quản lý, bảo vệ nguồn nước lưu vực hệ thống sông Đồng Nai là một nhiệm vụ đặc Hà Nội TPHCM Tổng diện tích: 48.268 km2 CAMPUCHIA KHÁNH HÒA LÂM ĐỒNG NINH THUẬN BÌNH THUẬN BÌNH PHƯỚC TÂY NINH LONG AN TPHCM ĐỒNG NAI BÌNH DƯƠNG BÀ RỊA – VŨNG TÀU ĐĂK NÔNG Lưu vực hệ thống sông Đồng Nai TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 9,Moâi Tröôøng &Taøi Nguyeân -2006 Trang 7 biệt quan trọng, là một yêu cầu cấp thiết, mang tính sống còn để đảm bảo các mục tiêu phát triển hiện tại và phát triển bền vững trong tương lai. 2.KHÁI QUÁT CÁC NGUỒN THẢI GÂY Ô NHIỄM TRÊN LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG ĐỒNG NAI Trong quá trình phát triển, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các địa phương trên lưu vực sông Đồng Nai đã và đang tiếp tục đối mặt với vấn đề ô nhiễm các nguồn nước với xu hướng ngày một gia tăng, đặc biệt là ở khu vực hạ lưu của hệ thống sông này. Không chỉ dừng lại ở vấn đề nổi cộm là việc thải bỏ các chất thải sinh hoạt và công nghiệp với số lượng lớn, tải lượng ô nhiễm cao vào nguồn nước, môi trường nước của hệ thống sông Đồng Nai còn bị tác động mạnh bởi việc khai thác sử dụng đất trên lưu vực; bởi việc phát triển thủy điện – thủy lợi với sự hình thành hệ thống các hồ chứa, đập dâng và việc vận hành hệ thống này; bởi các hoạt động nông nghiệp trên lưu vực với việc sử dụng ngày càng nhiều phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; bởi việc khai thác tài nguyên khoáng sản; bởi việc quản lý yếu kém các bãi rác…, và vấn đề phát triển giao thông vận tải thủy vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro và sự cố môi trường. Thậm chí ngay cả vấn đề ô nhiễm không khí do giao thông và phát triển công nghiệp cũng có ảnh hưởng nhất định đến chất lượng nước. Các nguồn thải gây ô nhiễm chính đối với hệ thống sông Đồng Nai được nhận diện bao gồm: 2.1.Nguồn thải từ các khu đô thị Trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai hiện có 4 thành phố trực thuộc tỉnh, 19 quận thuộc TPHCM, 8 thị xã và 85 thị trấn với dân số đô thị tính đến năm 2004 là 8.399.338 người. Phân bố các khu đô thị rất không đồng đều trên toàn bộ lưu vực (Hình 2), tập trung nhiều nhất trên lưu vực sông Sài Gòn với tổng cộng 27 khu đô thị và 5,75 triệu dân đô thị (Hình 3). Hệ thống các đô thị này hàng ngày thải vào nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai trung bình khoảng 992.356 m3 nước thải sinh hoạt (Bảng 1), trong đó có khoảng 375 tấn TSS, 244 tấn BOD5, 456 tấn COD, 15 tấn Nitơ Amonia, 8 tấn phospho tổng và 46 tấn dầu mỡ động thực vật (Bảng 2). Trong số các nguồn tiếp nhận nước thải đô thị, sông Sài Gòn tiếp nhận lượng chất thải nhiều nhất với 76,21% tổng lượng nước thải và 66,6% tổng tải lượng BOD5. Tuy nhiên cho đến nay, tất cả các đô thị trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai, bất kể là đô thị cũ hay vùng tân đô thị đều chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Đây là một trong những nguồn thải cơ bản nhất gây nên tình trạng ô nhiễm môi trường nước trên lưu vực, 0 10 20 30 40 50 60 LV1 LV2 LV3 LV4 LV5 LV6 Số khu đô thị Dân số đô thị (100.000 người) Thượng lưu Đồng Nai La Ngà Bé Sài Gòn Vàm Cỏ Hạ lưu Đồng Nai 5,75 triệu người 10 5 5 27 19 11 Hình 2. Phân bô ́ ca ́c khu đô thị trên toàn bộ lưu vực hê ̣ thô ́ng sông Đô ̀ng Nai. Hình3. Phân bô ́ ca ́c khu đô thị va ̀ dân sô ́ đô thị theo ca ́c lưu vực sông thuô ̣c hê ̣ thôńg sông Đô ̀ng Nai. Science & Technology Development, Enviroment &Resources, Vol..9 - 2006 Trang 8 đặc biệt là ô nhiễm hữu cơ (thông qua các chỉ số BOD5, COD), ô nhiễm do các chất dinh dưỡng (các hợp chất của Nitơ, Phospho), ô nhiễm do dầu mỡ, chất hoạt động bề mặt và vi trùng gây bệnh. Bảng 1. Phân bố lưu lượng nước thải đô thị trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai Tiểu lưu vực Dân số đô thị năm 2004 Lưu lượng nước thải đô thị (m3/ngày) Tỉ lệ phân bố lưu lượng nước thải (% tổng số) Thượng lưu sông Đồng Nai 306.423 26.153 2,64 Sông La Ngà 236.289 17.774 1,79 Sông Bé 157.218 10.733 1,08 Sông Sài Gòn 5.751.596 756.240 76,21 Sông Vàm Cỏ 476.028 32.019 3,23 Hạ lưu sông Đồng Nai 1.471.784 149.437 15,06 Tổng cộng 8.399.338 992.356 100,00 Nguồn: Viện Môi trường và Tài nguyên, 2005 [TLTK3]. BẢNG 2. Phân bố tải lượng ô nhiễm do nước thải đô thị trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai Tải lượng các chất ô nhiễm (kg/ngày) Tiểu lưu vực TSS BOD5 COD N-NH4+ Ptổng Dầu mỡ Thượng lưu sông Đồng Nai 15.482 9.881 18.261 647 352 1.734 Sông La Ngà 12.632 7.920 14.562 532 292 1.345 Sông Bé 9.688 5.825 10.577 414 231 910 Sông Sài Gòn 237.284 162.399 305.851 9.631 5.075 31.938 Sông Vàm Cỏ 28.222 17.155 31.256 1.202 668 2.742 Hạ lưu sông Đồng Nai 71.911 46.399 86.013 2.992 1.622 8.302 Tổng cộng 375.219 243.754 455.943 15.004 8.009 46.061 Nguồn: Viện Môi trường và Tài nguyên, 2005 [TLTK3]. 2.2.Nguồn thải từ các khu công nghiệp tập trung Tính đến đầu năm 2005, trên toàn bộ lưu vực hệ thống sông Đồng Nai có 47 khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất (KCX) đang hoạt động, trong đó tập trung chủ yếu ở 4 tỉnh, thành phố thuộc VKTTĐPN cũ nằm về phía hạ lưu hệ thống với tổng số 44 khu (Thành phố Hồ Chí Minh có 13 khu, Đồng Nai có 16 khu, Bình Dương có 9 khu và Bà Rịa – Vũng Tàu có 6 khu). Tổng diện tích cho thuê đạt 5.104 ha trên 12.000 ha tổng diện tích qui hoạch, chiếm 42,5% . Trong số 47 KCN, KCX đang hoạt động, mới chỉ có 16 khu có hệ thống xử lý nước Thượng và trung lưu sông Đồng Nai (2,64%) Sông La Ngà (1,79%) Sông Bé (1,08%) Sông Sài Gòn (76,21%) Sông Vàm Cỏ (3,23%) Hạ lưu sông Đồng Nai (15,06%) Thượng và trung lưu sông Đồng Nai (4,05%) Sông La Ngà (3,25%) Sông Bé (2,39%) Sông Sài Gòn (66,62%) Sông Vàm Cỏ (7,04%) Hạ lưu sông Đồng Nai (19,04%) Hình 4.Phân bố lưu lượng nước thải theo lưu vực Hình5. Phân bố tải lượng BOD5 theo lưu vực TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 9,Moâi Tröôøng &Taøi Nguyeân -2006 Trang 9 thải tập trung, còn lại đều xả trực tiếp nước thải chưa qua xử lý tập trung vào nguồn nước. Đây là nguồn gây ô nhiễm lớn đối với môi trường nói chung và nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai nói riêng. Kết quả khảo sát vào đầu năm 2005 do Viện Môi trường và Tài nguyên thực hiện cho thấy hoạt động của các 44 KCN, KCX trong VKTTĐPN hàng ngày thải vào nguồn nước của hệ thống sông Đồng Nai 111.605 m3 nước thải (Bảng 3), trong đó có gần 15 tấn TSS; 19,68 tấn BOD5; 76,93 tấn COD; 1,6 tấn Nitơ tổng và 542 kg P tổng. Về các nguồn tiếp nhận nước thải từ KCN, có thể nhận thấy: • Sông Thị Vải hiện đang tiếp nhận nhiều nước thải công nghiệp nhất với 41.880 m3/ngày (chiếm 37,5% tổng lưu lượng nước thải từ các KCN); • Sông Sài Gòn lại tiếp nhận tải lượng BOD5 nhiều nhất với 12.549 kg BOD/ngày (chiếm 63,8% tổng tải lượng BOD của toàn vùng); • Sông Đồng Nai lại tiếp nhận tải lượng TSS, COD và tổng Nitơ nhiều nhất tương ứng với 6.914 kg TSS/ngày (chiếm 46,2% tổng số), 33 tấn COD (chiếm 42,9% tổng số) và 743,5 kg Nitơ tổng/ngày (chiếm 46,4% tổng số). Bảng 3. Tổng hợp nguồn thải từ các KCN, KCX trong VKTTĐPN theo ranh giới, lưu vực sông Tải lượng các chất ô nhiễm (kg/ngày)* Lưu vực Số KCN KCX Số nhà máy đang hoạt động Diện tích đất cho thuê (ha) Lưu lượng nước thải (m3/ngày) TSS BOD5 COD Tổng N Tổng P Sông Sài Gòn 17 1312 2084.21 30205 5979.8 12549.3 27330.1 520.4 250.8 Sông Đồng Nai 15 512 1531.05 39520 6913.5 5144.5 33001.4 743.5 161.3 Sông Thị Vải 12 244 1488.29 41880 2055.1 1986.5 16593.7 339.2 129.9 Tổng cộng 44 2068 5103.55 111605 14948.4 19680.3 76925.2 1603.1 542 Nguồn: Viện Môi trường và Tài nguyên, 2005 [TLTK3]. * Tải lượng tính toán dựa trên các số liệu thực đo về nồng độ các chất ô nhiễm từ dòng thải chung của KCN. 2.3.Nguồn thải từ các cơ sở công nghiệp phân tán Ngoài các KCN, KCX đã nêu ở trên, trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai còn có trên 57.000 cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp với nhiều quy mô và ngành nghề khác nhau nằm phân tán rộng khắp các địa phương trên lưu vực (tuy nhiên vẫn tập trung chủ yếu ở 4 tỉnh/thành phố thuộc VKTTĐPN). Hiện chưa có số liệu thống kê đầy đủ về tình hình hoạt động sản xuất công nghiệp cũng như các dữ liệu về nguồn thải từ các cơ sở công nghiệp phân tán trên lưu vực. Tuy nhiên có thể nhận xét đây là nhóm nguồn thải công nghiệp chính yếu gây ô nhiễm nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai vì phần lớn đều xả thẳng nước thải ô nhiễm ra môi trường. 2.4.Nguồn thải từ các bãi rác Trên lưu vực hệ thống sông Đồng Nai hiện có khoảng 73 bãi rác với các quy mô khác nhau đang hoạt động. Phần lớn các bãi rác này đều chưa được thiết kế hợp vệ sinh, chưa có hệ thống thu gom và xử lý nước rỉ rác. Đây cũng là một trong những loại nguồn thải gây ô nhiễm nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai bởi mức độ ô nhiễm của các nguồn thải này rất cao. Ngoài ra, ô nhiễm nguồn nước hệ thống sông Đồng Nai còn do: • Nước mưa chảy tràn qua các vùng đất canh tác nông nghiệp (khoảng 1,8 triệu ha) mang theo rất nhiều tác nhân ô nhiễm (bùn đất, phèn, dư lượng phân bón, thuốc trừ sâu,…); • Chất thải do chăn nuôi (nước vệ sinh chuồng trại, phân gia súc…), kể cả việc nuôi thủy sản nước ngọt tại các bè cá, nuôi tôm trong các khu đất ngập mặn; • Chất thải và sự cố môi trường do các hoạt động giao thông vận tải thủy, các bến cảng; dầu cặn từ các khu kho cảng (khoảng 30 bến cảng); • Việc vứt bỏ bừa bãi rác xuống các dòng sông và kênh rạch. Science & Technology Development, Enviroment &Resources, Vol..9 - 2006 Trang 10 Hơn nữa, việc xây dựng các hồ chứa ở khu vực thượng nguồn để điều tiết, phân phối lại dòng chảy cũng sẽ làm ảnh hưởng đến chế độ thủy văn ở vùng hạ lưu và từ đó ảnh hưởng đến xâm nhập mặn cũng như khả năng tự làm sạch của các sông rạch. Các sông rạch ở phía hạ lưu của hệ thống sông Đồng Nai do ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều không đều của biển Đông cộng với hệ thống sông rạch chằng chịt đã hình thành nhiều vùng giáp nước – nơi mà tốc độ dòng chảy rất thấp hoặc thậm chí bằng không. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc lắng đọng và tích tụ ô nhiễm trên kênh rạch. Tại nhiều khu vực (chẳng hạn như trên sông Sài Gòn đoạn chạy ngang qua trung tâm TPHCM), các chất ô nhiễm chưa kịp tải ra đến cửa sông thì bị thủy triều dồn nén trở lại, tạo thành một vùng tích tụ ô nhiễm, ở đó khả năng tự làm sạch của sông rất kém. 3.ĐỀ XUẤT TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI, ĐÁNH GIÁ CÁC NGUỒN THẢI TRÊN LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG ĐỒNG NAI Do đặc điểm phân bố lan tỏa của các nguồn thải trên lưu vực sông Đồng Nai, nên để quản lý các nguồn thải trên lưu vực một cách khoa học và hiệu quả, cần áp dụng phương thức quản lý các nguồn thải dựa theo ranh giới của các tiểu lưu vực sông nhánh hay từng đoạn sông theo cách tiếp cận quản lý thống nhất và tổng hợp lưu vực sông, thay vì quản lý dựa theo ranh giới hành chánh của các địa phương như cách tiếp cận truyền thống đã từng làm trước đây. Khả năng tự làm sạch nhất định của mỗi dòng sông hay đoạn sông chính là căn cứ khoa học cho cách tiếp cận quản lý nguồn thải theo ranh giới lưu vực sông. Khả năng này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: lưu lượng nước sông, các yếu tố thủy lực của dòng chảy trên sông (tốc độ dòng chảy, độ dốc của sông, độ uốn khúc của sông, độ sâu của sông,…); mức độ phân hủy các chất hữu cơ trong dòng sông và các quá trình vật lý, hóa học, sinh học khác diễn ra trong sông. Đánh giá được khả năng tự làm sạch của mỗi dòng sông hay đoạn sông sẽ giúp cho các nhà ra quyết định có đủ cơ sở để qui định mức khống chế tải lượng các chất ô nhiễm được phép thải vào từng dòng sông đoạn sông. Điều này vừa tránh được sự quá tải của nguồn tiếp nhận ở những nơi mà mật độ dòng thải cao, vừa tiết kiệm được chi phí kiểm soát ô nhiễm từ các nguồn thải ở những nơi mà mật độ dòng thải thấp. Các nguồn thải gây ô nhiễm đối với hệ thống sông Đồng Nai không chỉ khác nhau về đặc tính xả thải (nguồn điểm hay nguồn diện), mà còn khác nhau về loại và mức độ ô nhiễm, về vị trí và qui mô nguồn thải, về đặc điểm của nguồn tiếp nhận v.v…, do đó để tiện lợi cho việc quản lý sau này, cần thiết phải xây dựng các tiêu chí để phân loại, đánh giá chúng một cách khoa học và phù hợp với điều kiện cụ thể ở lưu vực sông Đồng Nai. Trước đây, việc phân loại và đánh giá các cơ sở gây ô nhiễm môi trường cũng như các nguồn thải gây ô nhiễm đối với lưu vực sông thường được tiến hành kết hợp chung với nhau, để cuối cùng là sắp xếp các cơ sở gây ô nhiễm, hay nguồn thải, thành các nhóm mức độ tác động như: không ô nhiễm, ô nhiễm, ô nhiễm nặng, ô nhiễm rất nặng hay ô nhiễm nghiêm trọng. Nhằm phục vụ hiệu quả hơn cho công tác quản lý sau này, trong khuôn khổ báo cáo này, 2 khái niệm “phân loại nguồn thải” và “đánh giá nguồn thải” được xác định riêng biệt rạch ròi trên nền không gian địa lý trong lưu vực hệ thống sông Đồng Nai: • Phân loại nguồn thải theo qui mô lưu vực sông: được thực hiện nhằm xác định và sắp xếp lại một cách hệ thống những nhóm đối tượng nguồn thải có mặt trên lưu vực sông, cách phân bố của chúng và từ đó xác định nhóm đối tượng nguồn thải nào cần ưu tiên quản lý và kiểm soát ô nhiễm. • Đánh giá nguồn thải theo qui mô lưu vực sông: nhằm xác định khả năng gây ô nhiễm, mưc độ ô nhiễm, kiểu tác động và quy mô tác động của các loại đối tượng nguồn thải đối với từng đơn vị lưu vực sông hay đơn vị hành chính cụ thể. Đây là những thông tin cần thiết để xây dựng các mô hình tính toán đánh giá năng lực chịu tải của từng đoạn sông hay tiểu lưu vực sông nhánh. TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 9,Moâi Tröôøng &Taøi Nguyeân -2006 Trang 11 3.1.Đề xuất tiêu chí phân lo
Luận văn liên quan