Tiểu luận Tư tưởng triết học của pháp gia và sự ảnh hưởng của nó đến đời sống chính trị của thời đại

Pháp trị là học thuyết duy nhất có sự kế thừa, hàm chứa những những yếu tốcủa những học thuyết khác nhiều nhất, nhờ đó tạo ra một phương thức giải quyết vững chắc, toàn vẹn và thực tếnhất trong vấn đềtrị quốc: Lễnghĩa, danh phận của Nho gia được cụthểhoá trong pháp luật; Vô vi của Lão gia được chuyển hoá thành quan hệbiện chứng vô vi- hữu vi; Kiêm ái của Mặc gia tuy là nội dung yếm thếnhất của học thuyết pháp trị, nhưng Hàn Phi Tử vẫn coi đây là mục đích cuối cùng của pháp luật. Nhờhọc thuyết pháp trị, Tần ThuỷHoàng đã chấm dứt cục diện bách gia phân tranh thời tiên Tần, thống nhất Trung Quốc và xây dựng chế độquân chủchuyên chếtrung ương tập quyền đầu tiên tại Trung Quốc. Trong khuôn khổ đềtài, người viết xin được đi sâu vào phân tích đểlàm rõ tưtưởng trịquốc của phái Pháp gia, cùng sự ảnh hưởng của nó đến đời sống chính trịcủa thời đại. P PP P

pdf31 trang | Chia sẻ: oanh_nt | Lượt xem: 1713 | Lượt tải: 3download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Tiểu luận Tư tưởng triết học của pháp gia và sự ảnh hưởng của nó đến đời sống chính trị của thời đại, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
B GIÁO D C VÀ ÀO T O TR NG I C KINH T TP.H CHÍ MINH ---------------- --------------- TI U LU N TRI T H C HVTH : Tr n Nguy n B ng D ng LP : CH19-D1 Thành ph H Chí Minh – 02/2010 PPPP háp tr là h c thuy t duy nh t có s k th a, hàm ch a nh ng nh ng y u t c a nh ng h c thuy t khác nhi u nh t, nh ó t o ra mt ph ươ ng th c gi i quy t v ng ch c, toàn v n và th c t nh t trong v n tr qu c: L ngh a, danh ph n c a Nho gia ưc c th hoá trong pháp lu t; Vô vi ca Lão gia ưc chuy n hoá thành quan h bi n ch ng vô vi- h u vi; Kiêm ái c a Mc gia tuy là n i dung y m th nh t c a h c thuy t pháp tr , nh ưng Hàn Phi T vn coi ây là m c ích cu i cùng c a pháp lu t. Nh h c thuy t pháp tr , T n Thu Hoàng ã ch m d t c c di n bách gia phân tranh th i tiên T n, th ng nh t Trung Qu c và xây d ng ch quân ch chuyên ch trung ươ ng t p quy n u tiên t i Trung Qu c. Trong khuôn kh tài, ng ưi vi t xin ưc i sâu vào phân tích làm rõ t ư t ưng tr qu c c a phái Pháp gia, cùng s nh h ưng c a nó n i sng chính tr c a th i i. MC L C ~ ~ ~ * ~ ~ ~ CH NG 1: T T NG TRI T H C C A PHÁP GIA 1.1. Bi c nh l ch s ............................................................................................. 1 1.2. L ch s hình thành và phát tri n c a Pháp gia................................................. 1 1.2.1. M t s khái ni m ................................................................................... 1 1.2.2. S phát tri n c a Pháp gia qua các th i k c a các nhà t ư t ưng............ 2 1.3. Phân tích t ư t ưng pháp tr c a Hàn Phi T .................................................... 4 1.3.1. Tư t ưng tr n ưc b ng pháp lu t........................................................... 5 1.3.2. Quan im coi tr ng ba y u t “Pháp – Th – Thu t” ............................ 6 1.3.3. So sánh v i Nho gia............................................................................. 14 CH NG 2: S NH H NG C A T T NG PHÁP GIA N I S NG CHÍNH TR C A TH I I 2.1. Trung Qu c ươ ng th i................................................................................ 17 2.2. Ý ngh a ng d ng th c ti n t i Vi t Nam ..................................................... 19 2.2.1. Pháp quy n và nhà n ưc pháp quy n ................................................... 19 2.2.2. Xây d ng và hoàn thi n nhà n ưc pháp quy n XHCN hi n nay........... 20 M U 1. Lý do ch n tài: Pháp gia là tr ưng phái tri t h c hàm ch a các h c thuy t khác nhau nhi u nh t, g n li n v i d u n l ch s Trung Hoa c i trong quá trình th ng nh t t nưc. iu ó ã t o s cu n hút c bi t v i ng ưi vi t, c ng là lý do ng ưi vi t ch n tài này. 2. Mc tiêu c a tài: - Nghiên c u l ch s hình thành và phát tri n c a Pháp gia. - Tìm hi u h c thuy t pháp tr c a Hàn Phi T . - Tìm hi u s nh h ưng c a t ư t ưng pháp tr n c c di n chính tr Trung Qu c c i. - Tìm hi u ý ngh a ng d ng h c thuy t này vào th c ti n Vi t Nam. 3. Ph m vi, i t ng tài: Tìm hi u và phân tích nh ng t ư t ưng ch o c a h c thuy t phái Pháp gia Trung Qu c th i c i. 4. Ph ơ ng pháp nghiên c u: - Ph ươ ng pháp l ch s th ng kê - Ph ươ ng pháp nghiên c u t i bàn - Ph ươ ng pháp phân tích t ng h p 5. B c c: Bài vi t ưc trình bày trong 20 trang, ưc k t c u thành 2 ch ươ ng nh ư sau: Ch ươ ng 1: T ư t ưng tri t h c c a Pháp gia. Ch ươ ng 2: S nh h ưng c a t ư t ưng Pháp gia n i s ng chính tr c a th i i. Ni dung chi ti t c a bài vi t s ưc trình bày ph n n i dung sau ây. NI DUNG Ch ơ ng 1 T T NG TRI T H C CA PHÁP GIA 1.1. BI C NH L CH S : th i ông Chu, ch s h u t ư nhân v ru ng t ưc hình thành thay th cho ch ru ng t t nh in tr ưc ó ã làm n y sinh m t lo t nh ng th l c chính tr m i, ó là t ng l p a ch m i l n át và xung t gay gt v i t ng l p quý t c c . S tranh giành a v xã h i c a các th l c ã y xã h i Trung Hoa c i vào tình tr ng chi n tranh kh c li t. Th i k này bao gm hai th i k nh là Xuân Thu và Chi n Qu c. Thi Xuân Thu (770 - 403 TCN), t n ưc lo n l c v i h ơn 400 cu c chi n l n nh . Gia c n ư c l n tri n khai m t cu c nh gi t quy t li t quy n . Th i Chi n Qu c (403 - 221 TCN), c di n Trung Qu c s bi n i l n: rt nhi u n ư c ch ư h u v a thôn nh, n i 7 nư c T, S, n, Yên, y, Tri u, T n. Giai on này chính tr b t n, xã h i r i ren, o c suy i, quan l i tham nh ng, chi n tranh kéo dài khi n i s ng nhân dân càng thêm ói kh cùng c c. Trong b i c nh ó, các h c thuy t nh ư Lão gia, Nho gia… ã không giúp ưc xã h i thoát kh i tình tr ng r i lo n và suy s p vì tính không t ưng và không có kh n ng áp ng yêu c u th i cu c. o c và tình th ươ ng không s c m nh l p li tr t t xã h i. H c thuy t Pháp gia thì khác vì gi i quy t ưc v n ươ ng th i giúp n ưc T n hùng m nh, i n th ng nh t ưc Trung Qu c. 1.2. LCH S HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI N C A PHÁP GIA: Tr ưc tiên c n tìm hi u th nào là pháp tr và t ư t ưng ch o c a Pháp gia. 1.2.1. Mt s khái ni m: Nu nói theo cách hi u c a ng ưi Trung Qu c c i thì “Pháp tr là dùng pháp lu t cai tr , ch không ph i dùng o c cai tr ”1, còn nói theo quan im trong xã h i hi n i thì khái ni m pháp tr g n li n v i nhà 1 TS Nguy n S D ng, “Ch pháp tr ”, www.tuoitre.com.vn nưc pháp quy n, tc “Pháp tr là m t tr t t pháp lý c l p, nó bao g m ba ý ngh a c ơ b n: pháp tr là công c iu ch nh nhà n ưc ( iu ch nh quy n lc); pháp tr có ngh a là t t c m i ch th u bình ng tr ưc pháp lu t; pháp tr có ngh a là b o m công lý v th t c và v hình th c” 2. Pháp gia là m t tr ưng phái t ư t ưng có m c ích ti p c n t i cách phân tích các v n pháp lu t c tr ưng lý l logic lý thuy t nh m vào vi c ư a ra v n b n pháp lu t ng d ng, h ơn là nh m t i xã h i, kinh t , hay tình hu ng chính tr . Hc thuy t pháp tr c a phái Pháp gia hình thành và phát tri n qua nhi u th i k b i các tác gi xu t s c nh ư: Qu n Tr ng, Thân B t H i, Th n áo, Th ươ ng ng và ưc hoàn thi n b i Hàn Phi T . hi u m t cách tươ ng i có h th ng v ưng l i tr n ưc c a phái Pháp gia, ta c n tìm hi u tư t ưng c ơ b n c a các nhà pháp tr ã nêu trên c ng nh ư nh ng lu n ch ng khá thuy t ph c v s c n thi t c a ưng l i pháp tr . 1.2.2. S phát tri n c a Pháp gia qua các th i k c a các nhà t tng:  Qu n Tr ng (725 - 645 TCN): Là ng ưi n ưc T , v n xu t thân t gi i bình dân nh ưng r t có tài chính tr , ưc coi là ng ưi u tiên bàn v vai trò c a pháp lu t nh ư là ph ươ ng cách tr n ưc. T ư t ưng v pháp tr c a Qu n Tr ng ưc ghi trong b Qu n T , bao g m 4 im ch y u sau: (1) M c ích tr qu c là làm cho phú qu c binh c ưng. “Kho l m y r i m i bi t l ti t, y th c m i bi t vinh nh c” 3. (2) Mun có phú qu c binh c ưng m t m t ph i phát tri n nông, công, th ươ ng nghi p, m t khác ph i t ra và th c hi n l chu c t i: “T i n ng thì chu c bng m t cái tê giáp (áo giáp b ng da con tê); t i nh thì chu c b ng m t cái 2 TS Nguy n S D ng, “Ch Pháp tr ”, www.tuoitre.com.vn 3 Doãn Chính (1997), i c ươ ng Tri t h c Trung Qu c, NXB Chính tr qu c gia Hà N i, tr.334 qui thu n (cái thu n b ng mai rùa); t i nh thì n p kinh phí; t i còn nghi thì tha h n; còn hai bên th ưa ki n nhau mà bên nào c ng có l i m t ph n thì b t np m i bên m t bó tên r i x hòa” 4. (3) Ch tr ươ ng phép tr n ưc ph i cao “Lu t, hình, l nh, chính". Lu t là nh danh ph n cho m i ng ưi, L nh là cho dân bi t vi c mà làm, Hình là tr ng tr nh ng k làm trái lu t và l nh, Chính là s a cho dân theo ưng ngay l ph i. (4) Trong khi cao lu t pháp, c n chú tr ng n o c, l , ngh a, liêm... trong phép tr n ưc. Nh ư v y có th th y r ng Qu n Tr ng chính là th y t c a Pháp gia, ng th i ông c ng là c u n i Nho gia v i Pháp gia.  Thân B t H i (401-337 TCN): Là ng ưi n ưc Tr nh chuyên h c v Hình Danh, làm quan n b c tưng qu c. Ông ư a ra ch tr ươ ng ly khai “ o c” ch ng “L ” và cao “Thu t” trong phép tr n ưc. Thân B t H i cho r ng “Thu t” là cái “bí hi m” ca vua, theo ó nhà vua không ưc l ra cho k b tôi bi t là vua sáng su t hay không, bi t nhi u hay bi t ít, yêu hay ghét mình... bi iu ó s khi n b tôi không th phòng, nói d i và l a g t nhà vua.  Th n áo (370-290 TCN): Là ng ưi n ưc Tri u và ch u nh h ưng m t s t ư t ưng tri t h c v o c a Lão T , nh ưng v chính tr ông l i x ưng ưng l i tr n ưc b ng pháp lu t. Th n áo cho r ng pháp lu t ph i khách quan nh ư v t “vô vi” và iu ó lo i tr thiên ki n ch quan, riêng t ư c a ng ưi c m quy n. ây là mt t ư t ưng khá ti n b mà sau này Hàn Phi T ã ti p thu và hoàn thi n. Trong phép tr n ưc, Th n áo c bi t cao vai trò c a “Th ”. Ông cho rng: “Ng ưi hi n mà ch u khu t k b t ti u là vì quy n th nh , a v th p; k b t ti u mà ph c ưc ng ưi hi n vì quy n tr ng v cao. Cây ná y u mà b n 4 Nguy n Hi n Lê (1995), Lu n ng , NXB V n h c, tr.40 ưc m i tên lên cao là nh s c gió ưa i, k b t ti u mà l nh ban ra ưc thi hành là nh s c giúp c a qu n chúng, do ó mà xét thì hi n và trí không cho ám ông ph c tùng, mà quy n th và a v khu t ph c ưc ng ưi hi n” 5.  Th ng ng (390-338 TCN): Là ng ưi n ưc V , sau sang T n và giúp vua T n c i cách pháp lu t hành chính và kinh t làm cho n ưc T n tr nên hùng m nh. Trong phép tr nưc Th ươ ng ng cao “Pháp” theo nguyên t c “D hình kh hình” (dùng hình ph t tr b hình ph m). Ch tr ươ ng c a ông là pháp lu t ph i nghiêm, ban b kh p trong n ưc cho ai c ng bi t, k trên ng ưi d ưi u ph i thi hành, ai có t i thì ph t và ph t cho th t n ng; Pháp ã nh r i thì không ai ưc bàn ra bàn vào, không ưc “dùng l i khéo mà làm h i pháp”. Th ươ ng ng ch tr ươ ng: t ch c liên gia và cáo gian l n nhau, khuy n khích khai hoang, cày c y, nuôi t m, d t l a, th ưng ng ưi có công, ph t ng ưi ph m t i. i v i quý t c mà không có công thì s h xu ng làm ng ưi th ưng dân. Ông c ng là ng ưi ã th c hi n c i cách lu t pháp, thi hành mt th thu th ng nh t, d ng c o l ưng th ng nh t... nh ó ch sau m t th i gian ng n, n ưc T n ã m nh h n lên.  Hàn Phi T (280 – 233 TCN): ưc trình bày c th m c 1.3 sau ây. 1.3. PHÂN TÍCH T T NG PHÁP TR C A HÀN PHI T : Tr ưc tiên, xin im s ơ vài nét v Hàn Phi T (Hàn Phi). Ông sng cu i i Chi n Qu c, Vươ ng t c n ư c n. Ông i ng, không s tr ư ng hùng bi n nh ưng i r t i vi t ch. c , nư c n y c ng suy yu, do yêu n ư c ông nhi u l n g i s cho vua n ư c n, ki n bi n p, tr ươ ng ng ư i th ng cn i l y n ư c u binh nh m nhi m ng tâm, nh ưng vua không ti p nh n ki n a ông. Bi vy ông mi vi t c i lu n v n nh hơn 10 n ch nh ư “n i i tr ư thuy t”, 5 Doãn Chính (1997), i c ươ ng Tri t h c Trung Qu c, NXB Chính tr qu c gia Hà N i, tr.337 “thuy t lâm”, “thuy t nan”... cn c theo nh ng kinh nghi m n t n ư c trong ch s nh nh hi hi n th c, i chung l ch “ n Phi T ”. Nh ng i lu n v n y không ư c coi ng nư c n, nh ưng khi truy n n n ư c T n i ư c T n y ng yêu chu ng. Tn y ng d y binh nh n ư c n. Vua n c n Phi i c u hòa, Tn y ng li n gi i chu n ng ng. Tư m th a t ư ng n ư c T n c n c a n Phi, bi t ng ư i y i h ơn minh, bèn m pha i x u v i T n y ng. Tn y ng nghe l i nên giam n Phi cho ông u ng thu c c. Tìm hi u cu c i Hàn Phi th y r ng ông là m t nhà t ư t ưng l n. Nh ng phân tích sau ây s minh ch ng cho nh n nh trên. 1.3.1. T t ng tr n c b ng pháp lu t: Theo Hàn Phi, th i th hoàn c nh ã thay i thì phép tr n ưc không th vi n d n theo “o c” c a Nho gia, “Kiêm ái” c a M c gia, “Vô vi nhi tr ” c a o gia nh ư tr ưc n a mà c n ph i dùng pháp tr . Ông ư a ra quan im ti n hóa v l ch s , cho r ng l ch s xã h i luôn trong quá trình ti n hoá và trong m i th i k l ch s thì m i xã h i có nh ng c im d u n riêng. Do v y, không có m t ph ươ ng pháp cai tr v nh vi n, c ng nh ư không có m t th pháp lu t luôn luôn úng trong h th ng chính tr t n t i hàng ngàn n m. T ó, ông ã phát tri n và hoàn thi n t ư t ưng Pháp gia thành m t ưng l i tr n ưc khá hoàn ch nh và thích ng v i th i i lúc b y gi , coi pháp lu t là công c h u hi u em l i hoà bình, n nh và công b ng. Then ch t c a vi c xây d ng t n ưc giàu m nh là ph i d a vào pháp lu t. Pháp lu t ưc thi hành m t cách ph quát và úng n thì xã h i m i n nh, xã h i n nh l i là ti n quan tr ng xây d ng t n ưc giàu m nh, làm cho dân chúng ưc yên bình, h nh phúc. T ch cho r ng, “Không có nưc nào luôn luôn m nh, c ng không có nưc nào luôn luôn y u. H nh ng ng ưi thi hành pháp lu t mà m nh thì n ưc m nh, còn h nh ng ng ưi thi hành pháp lu t y u thì n ưc y u” 6, Hàn Phi ã xu t t ư t ưng “tr n ưc b ng lu t pháp” (d pháp tr qu c). 1.3.2. Quan im coi tr ng ba y u t “Pháp – Th – Thu t”: Trong phép tr n ưc, n u nh ư Th n áo cao “Th ”, Thân B t H i cao “Thu t”, Th ươ ng ng cao “Pháp” thì Hàn Phi T là ng ưi u tiên coi tr ng c ba y u t ó. Ông ch tr ươ ng xây d ng m t lý lu n pháp tr hoàn ch nh, trong ó l y “Pháp” làm h t nhân, k t h p ch t ch “Pháp”, “Thu t” v i “Th ”, và cho r ng ba y u t ó ph i th ng nh t không th tách r i. Trong ó, “Pháp” là n i dung trong chính sách cai tr ưc th hi n b ng lu t l ; “Th ” là công c , ph ươ ng ti n t o nên s c m nh, còn “Thu t” là ph ươ ng pháp cách th c th c hi n n i dung chính sách cai tr . T t c u là công c c a b c vươ ng.  Phân tích “Pháp”: Trong t ư t ưng Trung Qu c c i, “Pháp” là ph m trù tri t h c ưc hi u theo hai ngh a: Theo ngh a r ng “Pháp” là th ch qu c gia, là ch chính tr xã h i c a t n ưc; theo ngh a h p “Pháp” là nh ng lu t l mang tính nguyên t c và khuôn m u. K th a và phát tri n lý lu n pháp tr c a pháp gia th i tr ưc, Hàn Phi cho r ng: “Pháp là hi n l nh công b c a các công s , th ưng hay ph t u ưc dân tin ch c là thi hành, th ưng ng ưi c n th n, gi pháp lu t, ph t k ph m pháp, nh ư v y b tôi s theo Pháp” 7. Ni dung ch y u c a pháp lu t theo Hàn Phi là th ưng và ph t, ông gi ó là hai òn b y trong tay vua gi v ng chính quyn. Ông chê Th ươ ng ng ch bi t ph t t i mà không th ưng công và cho r ng c n ph i th c hi n toàn di n c hai m t khuy n khích và r n e thông qua th ưng và ph t. B i vì “th ưng mà h u thì iu mình mu n cho dân làm, dân m i mau m n mà làm, ph t mà n ng thì iu mình ghét và c m oán, dân m i mau m n mà tránh... th ưng h u không ph i ch th ưng công, mà còn khuy n khích dân 6 Phan Ng c (2001), Hàn Phi T , NXB V n h c, tr.55 7 Doãn Chính (1997), i c ươ ng Tri t h c Trung Qu c, NXB Chính tr qu c gia Hà N i, tr.346 chúng n a, ph t mà n ng không ph i ch là ph t m t k gian mà còn ng n k b y trong n ưc” 8. N i dung th ưng ph t, nh m m c ích th c hi n “Pháp” “c u lo n cho dân chúng, tr h a cho thiên h , khi n cho k m nh không ln k y u, ám ông không hi p ám s ít, ng ưi già ưc h ưng h t tu i i, b n tr m côi ưc nuôi l n, biên gi i không b xâm ph m, vua tôi thân nhau, cha con b o v nhau, không lo b gi t hay b c m tù” 9. Hàn Phi cho cách th ưng ph t d a theo nguyên t c: Th ưng thì ph i tín, ph t thì ph i t t; Th ưng thì ph i tr ng h u, ph t thì ph i n ng; S th ưng ph t ph i theo úng phép n ưc, chí công vô t ư; Vua ph i n m h t quy n th ưng ph t. V vi c l p pháp, c n ph i xét n các nguyên t c sau: (1) Tính t ư l i: Hàn Phi quan ni m n n t ng c a quan h gi a con ng ưi v i con ng ưi là t ư l i, ai c ng mu n giành cái l i cho mình. “Ông th y thu c khéo hút m v t th ươ ng ng ưi ta, ng m máu ng ưi ta không ph i vì có tình th ươ ng c t nh c, ch ng qua làm th thì có l i. Cho nên, ng ưi bán c xe làm xong c xe thì mu n ng ưi ta giàu sang. Ng ưi th m c óng xong quan tài thì mu n ng ưi ta ch t non. ó không ph i vì ng ưi th óng c xe có lòng nhân, còn ng ưi th óng quan tài không ph i ghét ng ưi ta, nh ưng cái l i c a anh ta là ch ng ưi ta ch t” 10 . Lu t pháp t ra thì cái l i c a nó ph i l n hơn cái h i. (2) H p v i th i th : ây chính là thuy t bi n pháp c a Hàn Phi. Nguyên t c th c t c a vi c xây d ng pháp lu t, hay tính th c ti n c a lu t pháp, là nét n i bt trong t ư t ưng pháp tr c a Hàn Phi. i v i ông, không có m t pháp lu t siêu hình hay m t mô hình pháp lu t tr u t ưng tiên thiên mà noi theo. Ch duy nh t có yêu c u và tiêu chu n c a th c ti n. “Pháp lu t thay i theo th i thì tr ; vi c cai tr thích h p theo th i thì có công lao... Th i th thay i mà 8 Doãn Chính (1997), i c ươ ng Tri t h c Trung Qu c, NXB Chính tr qu c gia Hà N i, tr.346 9 Doãn Chính (1997), i c ươ ng Tri t h c Trung Qu c, NXB Chính tr qu c gia Hà N i, tr.347 10 Phan Ng c (2001), Hàn Phi T , NXB V n h c, tr.150-151 cách cai tr không thay i thì sinh lo n... Cho nên, b c thánh nhân tr dân thì pháp lu t theo th i mà thay i và s ng n c m theo kh n ng mà thay i” 11 . (3) n nh, th ng nh t: M c dù pháp lu t ph i thay i cho h p v i th i th , song trong m t th i k , pháp l nh ã t ra thì không ưc tùy ti n thay i, vì n u v y thì dân chúng không nh ng không th theo, mà còn t o c ơ h i cho bn gian th n. (4) Phù h p v i tình ng ưi, d bi t d làm. (5) ơ n gi n mà y . (6) Th ưng h u ph t n ng. V vi c ch p pháp, nguyên t c c a Hàn Phi là: (1) T ng c ưng giáo d c pháp ch , t c là “d pháp vi giáo”. (2) M i ng ưi, ai ai c ng bình ng tr ưc pháp lu t, t c “pháp b t a quý”, “hình b t t i th n, th ưng thi n b t di t
Luận văn liên quan